К?ш. Деформация. Гук за?ы 7-сынып


7класс. Физика және астрономия.
Авт:Р.Башарұлы. Д. Қазақбаева, У. Тоқбергенова
Аптасына -2сағат Жылына -68сағат
Бақылау жұмысы-4 Лабораториялық жұмыс-8
1-тарау. Физика және астрономия табиғат туралы ғылымдар -7сағ.
2-тарау. Заттың құрылысы-4сағ.
3-тарау. Қозғалыс-9сағ.
4-тарау. Масса және күш-12сағ.
5-тарау. Қысым-16сағ.
6-тарау. Жұмыс. Қуат. Энергия-11сағ.
Уақыт қоры-6сағ.

р/с Сабақ тақырыбы Сағ Мерзімі Үй
жұмысы Лаб.
Жұм
1-тоқсан
1тарау. Физика және астрономия табиғат туралы ғылымдар. 7 1 Табиғат және адам. Физика табиғат туралы ғылым. Физикалық ұғымдар. Физика және техника. 1 §1-3 2 Астрономия аспан денелері туралы ғылым. Орталық азия ғалымдарының ғылымды дамытудағы ролі. 1 §4-5-6 3 Табиғатты зерттеудің ғылыми әдістері. Физикалық эксперимент, физикалық теория. 1 §7-8-9 4 Физикалық шама. Шамаларды өлшеу. Өлшеулер мен есептеулердің дәлдігі. 1 §10-11 5 Өлшеулер мен есептеулердің дәлдігі. Өлшемдердің метрлік жүйесі. Үлкен және кіші сандарды ықшамдап жазу. 1 §12-13 6 Өлшеуіш цилиндр бөліктерінің құнын анықтау. Дененің көлемін өлшеу. 1 §1-13 №1
7 Тест жұмысы 1 §1-13 2-тарау. Заттың құрылысы. 4 8 Атомдар мен молекулалар. Молекулалардың қозғалысы. Диффузия. 1 §14, §15 9 Заттың күйлері және оларды молекулалық-кинетикалық көзқарас негізінде түсіндіру 1 §16 10 Кішкентай денелердің өлшемдерін анықтау. 1 §14-16 №2
11 Тест жұмысы 1 §14-16 3-тарау. Қозғалыс. 7 12 Механикалық қозғалыс. Санақ денесі. Қозғалыстың салыстырмалылығы. Күннің жылдық қозғалысы 1 §17-20 13 Каперниктің гелиоцентрлік жүйесі. Материалық нүкте. Қозғалыс траекториясы. Жол және орынауыстыру. 1 §21-22-23
14 Бір қалыпты, бірқалыпты емес қозғалыстар. Жылдамдық. Жылдамдық бірліктері. 1 §§24-25-26 15 Бірқалыпты түзусызықты қозғалыс графигі. Инерция. 1 §27-28 16 Есептер шығару 1 §1-29 17 Бақылау жұмысы. 1 §14-29 18 Тест,қорытынды сабақ 1 §1-29 Барлығы
2-тоқсан
4-тарау. Масса және күш. 18
14 19 Денелердің өзара әрекеттесуі. Дененің массасы. Заттың тығыздығы. 1 §30-31-32 20 Есептер шығару. 1 §30-32 21 Қатты дененің массасы мен тығыздығын анықтау. 1 §30-32 №3
22 Күш. Деформация. Гук заңы. 1 §33-35 23 Динамометр. Дененің бір түзудің бойымен әрекет ететін күштерді қосу. 1 §36-37 24 Серпімді деформацияны зерделеу 1 §30-37 №4
25 Есептер шығару. 1 §30-37 26 Тартылыс құбылысы. Ауырлық күші. Басқа планеталардағы ауырлық күші. Дененің салмағы. 1 §38-40 27 Үйкеліс күші. Техникада үйкеліс әрекетін ескеру. 1 §41-42 28 Есептер шығару. 1 §30-42 29 Есептер шығару. 1 §1-15 30 Бақылау жұмысы 1 §16-20 31 Тест жұмысы. 1 §21-30 32 Қорытынды сабақ. 1 §1-42 Барлығы
3-тоқсан
5-тарау. Қысым 14
20 33 Қысым.Қысымның қатты денелер сұйықтар және газдар арқылы берілуі. Паскаль заңы. 1 §43-44 34 Есептер шығару 1 §43-44 35 Гидравликалық машиналар. Газдың қысымы. 1 §44-46 36 Есептер шығару 1 §43-46 37 Ауырлық күшінің әсерінен сұйықтар мен газдарда болатын қысым. Қатынас ыдыстар.Су құбыры. 1 §47-49 38 Есептер шығару. 1 §47-49 39 Атмосфералық қысым. Торричелли тәжірибесі.Барометр. 1 §50-51 40 Атмосфералық қысымның биіктікке байланысты өзгеруі. Манометрлер. 1 §52-53 41 Сорғылар. Архимед күші. 1 §54-55 42 Архимед заңын тексеру. 1 §55 №5
43 Есептер шығару 1 §50-55 44 Денелердің жүзу шарттары. Ареометрлер. 1 §56-57 45 Дененің сұйықта жұзу шарттарын анықтау. 1 §56 №6
46 Су көлігі. Ауада ұшу. 1 §58-59 47 Жұғу.Қылтүтіктік құбылыстар. 1 §60-61-62 48 Есептер шығару 1 §51-55 49 Есептер шығару. 1 §56-59 50 Бақылау жұмысы. 1 §43-62 51 Тест жұмысы. 1 §43-62 52 Қорытынды сабақ 1 §43-62 Барлығы
4-тоқсан.
6-тарау. Жұмыс. Қуат. Энергия. 20
16 53. Дененің қозғалу бағытында әрекет ететін күштің жұмысы. 1 §63 54. Қуат. 1 § 64 55. Есептер шығару 1 § 63-64 56. Энергия. Денелердің потенциалдық, кинетикалық энергиялары. 1 § 65 57. Ауырлық күші әрекет ететін дененің потенциалдық энергиясы. Деформациалған серіппенің потенциалдық энергиясы. 1 § 66.67 58. Механикалық энергия. Механикалық энергияның сақталу заңы. 1 § 68 59. Күш моменті. Айналатын дененің тепе-теңдігі. 1 § 69. 60. Иінді таразылар. Жай механизмдер. 1 § 70, 71. 61. Көлбеу жазықтық. Механиканың алтын ережесі. Механизмнің п. ә. к. 1 § 72-73 62. Денені бірқалыпты көтеру кезіндегі жүмысты анықтау. 1 § 70-73 №7
63 Иіндіктің тепе-теңдік шартын анықтау. 1 №8
64. Есептер шығару. 1 §63-73 65. Есептер шығару. 1 §63-73 66. Бақылау жұмысы. 1 §63-73 67. Қорытынды тест жұмысы. 1 §63-73 68. Қорытынды сабақ 1 §63-73 Барлығы 16 Жылына 68
7-сынып
І тарау. Физика және астрономия - табиғат туралы ғылымдар.
Сабақтың тақырыбы: Табиғат және адам. Физика-табиғат туралы ғылым.
Сабақтың мақсаты:
білімділік:« Физика және астрономия» жаңа оқулықпен, оқулықтың басты мақсатымен танысу;
дамытушылық:«Табиғат» деген сөздің мағынасын, физиканың мақсаты және табиғаттағы өзгерістер мен құбылыстарды түсіне отырып, олардың физикалық құбылыстарға жататынын, 20- ғасырдың ең ірі ғылыми-техникалық жетістіктерінің ерекшеліктерімен байланыстыра отырып дамыта оқыту;
тәрбиелік:пәнге деген қызығушылықтарын ояту;
Көрнекілік: интерактивті тақта, электронды оқулық
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру.
Сәлемдесу.
Оқушылармен танысу.
Сынып тазалығын, оқушылардың оқу құралдарын тексеру.
ІІ. Жаңа сабақ.
1.Жаңа оқулықпен ,оқулықтың басты мақсатымен, талабымен таныстыру.
Өздерің ашып отырған оқулық «Физика және астрономия» атты жаңа пән. Биылғы оқу жылынан бастап бұл жаңа ғылымдарды мектеп бітіргенше оқып үйренесіңдер. Бұлар жаратылыстану ғылымдарының біріне жатады. Физика ілімі адамды аса ақылды және күшті етеді, ол табиғат апатының алдында әлсіз болмауға үйретеді, өзің өмір сүріп отырған әлемді танытады.
Бұл оқулықта сендер зат құрылысымен, денелердің механикалық қозғалыстарына байланысты құбылыстарымен , оларды зерттеу әдістерімен танысасыңдар. Құбылыстарды сипаттайтын кейбір физикалық ұғымдар мен шамалар туралы , оларды өзара байланыстыратын физикалық заңдар туралы алғашқы мағлұмат аласыңдар. Қоршаған орта мен техника жайлы әрі қызықты, әрі өмірге қажетті материалдармен танысасыңдар.
Оқулықтың басты мақсаты-оқушыға өз бетімен білім алу үшін қажетті құрал болу. Әрбір құралдың қолдану тәсілдері мен амалдары , тек өзіне тән ерекшеліктері болады.
Табиғат құбылыстарынан терең сыр тартатын «Физика және астрономия» оқу пәнін жеңіл-желпі оқып шығу жеткіліксіз. Бұл пәнді меңгеру инемен «инемен құдық қазғандай» тер төгіп, ой салып, тереңінен түсініп, жаттап алмай ұғу қажет. Физика және астрономияны терең меңгерудің басты талаптарының бірі –есеп шығара білу. Есеп шығара отырып, сендер оқығандарыңды еске түсіріп, ойға сақтап қана қоймайсыңдар,сонымен бірге оқыған материалдарды шығармашылықпен пайдалануға үйренесіңдер. Оқулықтың бір тарауын оқып бітірген соң берілген қысқаша қорытындыны оқып, ең маңыздыларын бөлек дәптерге жазып отырыңдар.
2.Жаңа сабақты трек-схема арқылы талдау, оқушыларды қатыстыра отырып тұжырымдап, қорытындылау.
мағынасы бөлігі

Табиғат және адам
өзгерістер құбылыстар
ғылымдар

физика астрономия
Физика –табиғат туралы ғылым. Бізді қоршаған орта: жан-жануарлар, Жер мен Ай, Күн мен алыстағы жұлдыздар-өсімдіктер осылардың барлығы да табиғат деген ұғымды білдіреді. Адам –табиғаттың ажырамас бөлігі. Интерактивті тақтада жазылған нақыл сөздері оқушыларды қатыстыра отырып талдау.
«Жер-Ана», «Жер шоқтығы -Көкшетау», «Жер жанаты -Жетісу», «Су ішкен құдығыңа түкірме», «Бұлақ көрсең көзін аш» Ата салтымыз
Жерді өз Анасындай, Анасын Күндей қастерлегенін, туған жерге, табиғатқа деген ыстық махаббатын, қоршаған ортаның ластанбауына, табиғатты қорғау керектігіне көңіл бөлген. Табиғаттағы алуан түрлі өзгерістер мен құбылыстарға тоқталу. Табиғаттағы өзгерістер: жанартаудың атқылауы, найзағайдың жарқырауы, судың мұзға айналуы, аспан денелерінің қозғалысы, өзеннің тасуы т.б. Слайд арқылы қолданылатын суреттер.



Физика ғылымы зерттейтін табиғат құбылыстарын физикалық құбылыстар
деп атайды.
Физикалық құбылыстарға жататындар:
а) механикалық құбылыстар (ұшақ, автомобиль қозғалысы,маятник тербелісі,Жердің Күнді айналуы т.б.)
ә) электрлік құбылыстары (электрленген денелердің тартылуы, тебілуі,электр тогы т.б.)
б) магнит құбылыстары ( магниттердің темірге әсері, Жердің компас тіліне әсері т.б.)
в)жылу құбылыстары (мұздың еруі, судың қайнауы, металдардың жылулық ұлғаюы т.б.)
г)оптикалық құбылыстар ( жарықтың әртүрлі ортада таралуы, айнадан жарықтың шағылуы, жарық көздерінің жарық шығаруы т.б.)
д) атомдық құбылыстар ( атом бомбаларының жарылысы, жұлдыздар қойнауында болатын процестер т.б.)
Табиғат құбылыстары бір – бірімен тығыз байланысты. Оларды физика мен астрономиядан басқа география,геология, биология, химия сияқты ғылымдар зерттейді. Физика ғылымы жаратылыстану ғылымдарымен тығыз байланысты. Физика заңдары мен құбылыстары инженерлерге, конструкторларға, дәрігер, агрономдарға т.б. көптеген мамандарға қажет.
Астрономия ғылымы физика заңдарына сұйеніп, бақылайтын аспан денелері мен құбылыстарының табиғатын түсіндіреді. Мысалы: Күн мен Айдың тұтылуы т.б.
ІІ- ұстаз

мақсаты
І- ұстаз

физика
атауы

физика
Физика
заңдары

физикалықлық ұғымдар
зи
ка
лық ұ
ғ
ы
м
д
а
р

Физикалық терминдер

дене

материя

зат

«Физика» грекше фюзис –табиғат дегенді білдіреді. Физика– табиғат туралы ғылым ретінде «бірінші ұстаз» атанған біздің дәуірімізге дейінгі ІVғасырда өмір сүрген ежелгі грек ғалымы Аристотель. Ғылыми мағынасын байытуда тарихта «екінші ұстаз» атанған ұлы бабамыз –Әбу Насыр әл–Фараби.
ХVІІІ ғасырда алғаш рет Ресейде неміс тілінен орыс тіліне физика оқулығын аударған М.В. Ломоносов.

Физиканың негізгі мақсаты–табиғатта болып жатқан әр түрлі физикалық құбылыстарды зерттеп, оларды өзара байланыстыратын заңдарды ашу. Төрт түрлі табиғат құбылыстары : дененің құлауы, Жердің тартуы, жыл мезгілдерінің ауысуы, Жердің Күнді айнала қозғалуының арасындағы байланыстарды зерттей отырып физикада Ньютон, Кеплер заңдары ашылды.
Табиғат құбылыстары арасындағы байланыстарды табу арқылы физика заңдары ашылды.
IV. Сабақты бекіту.
V.Үйге тапсырма: §1
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Физикалық ұғымдар мен терминдер.Физика және техника.
Қазіргі әлемдегі физика
Сабақтың мақсаты: Физикалықтерминдер мен ұғымдармен таныстыру, 20- ғасырдың ең ірі ғылыми-техникалық жетістіктерінің ерекшеліктерімен байланыстыра отырып дамыта оқыту; ой-өрістерін жетілдіру.
Көрнекілік: интерактивті тақта, электронды оқулық
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру.
II. Үй тапсырмасын сұрау.
III. Жаңа материалды меңгерту.
Физикалық терминдер: жол, жылдамдық, күш т.б.
Физикалық ұғымдар: материя, зат, дене.
Материя – әлемде не бар болса, соның бәрі.
Зат– дененің шығу табиғатын және сапалық қасиеттерін сипаттайтын материя түрі.
Дене–кеңістікте белгілі пішіні және нақты көлемі бар жеке тұрған нәрсе.
Физика және техника

Энергия ғарыш лазер кибернетика
ХХ ғасыр ғылыми – техникалық революция ғасыры. Біріншіден: ғылым мен техника үлкен қарқынмен дамыды. Екіншіден: ашылған ғылыми жаңалықтар адамзат игілігіне айналып, жедел түрде өнеркәсіп пен тұрмысқа енгізілді. Сондықтан физиканың негізі– физика.
ХХ ғасырдағы ғылым мен техника жетістіктері.
1.Физиктер атом ядросындағы энергияны алу жолын ашты.
2.Адамзат ғарышқа көтерілді. Тұңғыш жасанды серік Байқоңырдан 1957жылы ұшырылды.1961жылы Ю.А.Гагарин ұшты. Т.Әубакиров,Т.Мұсабаев.
3.Лазер өмірге келді. Жағалық ашқандары үшін н.Г. Басов, А.М. Прохоров. американ АҚШ – тың физигі Ч.Таунск Нобель сыйлықтарына ие болды.
4.Кибернетика оған байланысты электрондық есептеуіш техникасы дамыды.

IV. Бекіту.1.интерактивті тақтадағы трек– схема, суреттер арқылы қорытындылау

2.Физикалық диктант
Мына келтірілген сөздердің ішінен керекті құбылыстарды кестеге толтырып жаз. Қардың еруі, жұлдыздардың жыпылықтауы, құстың ұшуы, шамның жануы, қорғасынның балқуы, таңның атуы, қайықтың жүзуі, қоңыраудың естілуі.
Дыбыс құбылысы Жылу құбылысы Жарық құбылысы Электр құбылысы
3. Жұмбақтар шешу.
1.Аяғы біреу, қолы жоқ,
Шиыр-шиыр жолы көп.
Өзі сөйлей білмейді,
Салған ізі сөйлейді
(қалам, қарындаш-дене, ағаш, пластмасса- зат )
2.Үскінің көп тармағы,
Қара орманды шарлады .
Қисықтарын түзеді,
Теп –тегіс түз енді.
( тарақ-дене, пластмасса-зат)
3.Жүрсе-ізі жоқ
Сойса- қаны жоқ
(қайшы-дене, темір- зат)
V. Үйге тапсырма.§2. Эксперименттік тапсырма: 1.1, 1.2. Қазіргі заманның техникасы туралы қосымша әдебиеттерден баяндама дайындау.
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Астрономия- аспан денелері туралы ғылым.
Сабақтың мақсаты:
білімділік: астрономия ғылымының дамуын, нені зерттейтінін, қандай ғылымдармен байланысты екенін түсіну;
дамытушылық:«Табиғат» деген сөздің мағынасын, табиғаттағы өзгерістер мен құбылыстарды түсіну, олардың физикалық құбылыстарға жататынын, физиканың мақсаты және 20-ғасырдың ең ірі ғылыми-техникалық жетістіктерінің ерекшеліктерімен біле отырып, астрономия ғылымымен байланыстыра отырып дамыту;
тәрбиелік: оқушылардың ой-өрісін дамыту;
Көрнекілік: интерактивті тақта, электронды оқулық
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру.
ІІ. Үй тапсырмасын қайталау.
І.Фронтальді сұрау.
1.«Табиғат» мағынасы.
2.Адам-табиғат бөлігі.
3.Табиғаттағы өзгерістер.
4.Табиғат құбылыстары.
5.Физикалық құбылыстар.
6.Табиғат туралы ғылымдар.
7.Физика ғылымы
8.Астрономия ғылымы.
9.«Физика» атауы.
10.І ұстаз
11.ІІ ұстаз.
12.Орыс тіліне енгізген ғалым.
13.Физиканың негізгі мақсаты.
14.Физикалық заң.
15.Физикалық термин.
16.Физикалық ұғымдар.
Үйге берілген эксперименттік тапсырманы талдау. Қазіргі заманның техникасы туралы қосымша әдебиеттерден дайындаған баяндамаларына қысқаша шолу.
Физикалық диктант
1.Мына сөздердің ішінен физикалық дене,зат,құбылысты білдіретін сөздерді теріп жаз:қорғасын,күннің күркіреуі,алюминий,қарлы боран,қайшы,қар көшкіні,үстел,мыс,қайнау,судың тасуы,тік ұшақ,спирт,рельс,мылтықтың атылуы.
2.Дыбыс, жылу,электр,жарық,механикалық құбылыстарын білдіретін сөздерді теріп жаз: шардың домалауы, қорғасынның балқуы, кептердің ұшуы,судың қайнауы,жаңғырықтың естілуі,электр шамының жануы,жапырақтардың сыбдыры, найзағайдың жарқырауы,жұлдыздардың жыпылықтауы, қардың еруі, маятниктің тербелуі, бөрененің жүзуі, таңнын атуы, жай түсуі, күннің сууы.
3.Мына келесі сөздердің анықтамасын жаз:табиғат,материя, зат, дене.
4.Мына сөздердің қайсысы «физикалық дене», «зат» ұғымына жатады? Шыны,ағаш,ғарышкеме,автоқалам,пластмасса,мыс,күрек,қарындаш.
5.Қазіргі заманның ғылыми-техникалық жетістіктерін жаз.
ІІІ. Жаңа сабақ.
Астрономия- аспан денелері туралы ғылым.

Қандай ұғымды білдіреді? Нені зерттейді?
Ғаламға не кіреді? Астрономия мен физиканың байланысы қандай?
Астрономияның қандай салалары бар?
Космонавтика қалай дамыды?
Астрономия грекше астрон-жұлдыз, ал номос-заң деген ұғымды білдіреді.Астрономия да , физика сияқты –табиғат туралы көне ғылымдардың бірі. Оның дамуына ертедегі адамдардың тұрмыс- тіршілігіне байланысты қажеттілік себеп болды. Адамдар Күн мен Айға, аспандағы жұлдыздаға қарап жыл мерзімі мен уақытты айыратын болған.
Астрономия ғарыш кеңістігіндегі жекелеген денелерде немесе денелер жүйесінде болып жатқан құбылыстарды зерттейді.
Аспан денелеріне жұлдыздар, планеталар, планеталардың серіктері ; Жер серігі –Ай, каметалар, метеориттер жатады.
Жұлдыздар жүйелері, бұтақтар тәріздес шоғырлар –галлактикалар деп аталады. Күн –бізге ең жақын, қатардағы орташа жұлдыз.
Астрономия мен физика ғылымдарының бір-бірімен кірігуі табиғат құбылыстарының сырын тереңірек ұғуға жәрдемеседі. Астрономия нысандарын физикалық әдістермен зерттейтін ғылым саласы –астрофизика деп аталады. Ю.А.Гагариннің тұңғыш рет ғарышқа көтерілуінен бастап, астрономияның жаңа саласы-космонавтика жедел дамыды. Аспан денелерінің пайда болуын және дамуын зерттейтін астрономия саласын космогония деп атайды.
Слайдтағы трек схема арқылы бекіту.
ІV. Бекіту.
І.Физика және астрономия . Дидактикалық материалдар. авт: Р. Башарұлы,
Ж. Бақынов. 4-бет. №1-5 есептерін шығару.
ІІ.Физикалық диктант.
1.Мына келтірілген сөздердің ішінен физикалық денелерді, затты теріп
жазыңдар. Ұшақ, су, қайшы, сынап, дәптер, күрек, қарындаш, ағаш, қалам, мыс, пластилин, ғарышкеме, стақан, болат, сырға, алтын, сақина.
2.Жылу, магнит, электр, дыбыс, құбылыстарына мысал келтіріңдер.
Оқушылардың білімдерін бағалау, үйге тапсырма беру.
V.Үйге тапсырма. §3.
.
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Орталық Азия ғалымдарының ғылымды дамытудағы ролі. Ерте
дүниедегі халық астрономиясы.
Сабақтың мақсаты: ежелгі халық астрономиясымен, аспан денелері жөніндегі аңыздармен таныстыру; оқушылардың ой-өрісін дамыту;
Көрнекілік: интерактивті тақта, электронды оқулық
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру.
ІІ. Үй тапсырмасын қайталау.
Толықтырушы тест жүргізу.
І нұсқа
1. Бізді қоршаған орта ...
2.Жер-... .
3.Табиғаттағы сан алуан өзгерістер.........
4.Механикалық, жарық, дыбыс, электр құбылыстары......
5.Бірінші ұстаз атанған ғалым ........
6.Физикалық құбылыстары арасындағы байланыстарды табу арқылы...........
7.Әлем кеңістігінде не бар болса, соның бәрі...........
8.Кеңістікте белгілі пішіні және нақты көлемі бар жеке тұрған нәрсе ........
9.Ғылыми-техникалық революция ғасыры .........
10.Жұлдыздар жүйелері мен олардың шоғырлары .......
11.Ұшақ, дыбыс, метр, жылдамдық осы сөздердің қайсысы физикалық дене ....
ІІ нұсқа
1.Аспан денелерінің пайда болуын және дамуын зерттейтін астрономия
тарамын .....
2.Астрономия грекше астрон- ...... , ал немос- ....... деген ұғымды білдіреді.
3.ХХ ғасыр ғажайыптарының бірі- ........
4.Табиғатта болып жатқан әр түрлі физикалық құбылыстарды өзара
байланыстыратын заңдарды ашу- ........
5.Физикалық құбылыстар мен заңдылықтардың мәңгілік мазмұнын ашып
беретін терминдер ........
6.Дененің сапалық тектілігін сипаттайтын материя түрі .....
7.Тарихта екінші ұстаз атанған ұлы бабамыз-........
8.Физикалық құбылыстарды және оларды сипаттайтын заңдарды бір жүйеге
түсіру арқылы ....... жасалды.
9.Бір зат ....... бола алады.
10.Техниканың негізі- .....
11.Жұлдыздар, планеталар, әлем, комета ғаламға кірмейтіні....
Оқушылар толықтырушы тесті орындап болғаннан кейін интерактивті тақтадағы жауаптары арқылы тексеріп бір-бірін бағалайды.
Тест жауаптары.
І нұсқа
1.табиғат. 2.Ана. 3.табиғат құбылыстары. 4.физикалық құбылыстар.
5.Аристотель. 6.физикалық заңдар. 7.материя. 8.физикалық дене. 9.19-ғасыр. 10. Ғаламдар 11. Ұшақ
ІІ нұсқа
1.космогония. 2.жұлдыз, заң. 3. лазер. 4.физиканың мақсаты. 5.физикалық ұғымдар. 6.зат. 7.Әбу Насыр әл-Фараби. 8.физикалық теориялар. 9.үш күйде. 10.физика. 11. әлем
ІІІ. Жаңа сабақты меңгерту жоспары:
Жаратылыстану ғылымдарының орта Азияда дамуы.
Ежелгі халық астрономиясы.
Аспан денелері туралы аңыздар.
ІV. Бекіту.
№1-8 (Кем) есептерін шығару.
Оқушылардың білімдерін бағалау, үйге тапсырма беру.
V.Үйге тапсырма. §4.
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Табиғатты зерттеудің ғылыми әдістері. Физикалық
эксперимент. Физикалық теория.
Сабақтың мақсаты: білімділік: табиғатты зерттеудің кең тараған ғылыми әдістері: бақылау, эксперименттік әдістің, физикалық теорияның негізгі қызметімен танысу;
дамытушылық:астрономия ғылымының дамуын, нені зерттейтінін,
қандай ғылымдармен байланысын біле отырып дамыта оқыту;
тәрбиелік: белсенділігін арттыру;
Көрнекілік:суреттер, интерактивті тақта, электронды оқулық,күнделікті
тұрмыста қолданылатын құралдар.
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру
Оқушылардың оқу құралдарын, сабаққа дайындығын қадағалау.
ІІ.Үй тапсырмасын сұрау.
ІІІ. Жаңа сабақ.
Табиғатты зерттеудің ғылыми әдістері.
Бақылау 1. эксперимент 1.теориялық зерттеу
2.тақырыбы 2.негізгі қызметі
3.мақсаты 3.МКТ
Ой қорыту 4. проблемасы 4.броундық қозғалыс
5.сұлбасы 5.электрондық микроскоп
Болжам 6.әдісі 6.иондық проектор
7.нәтижесі 7.есептеу
Ғылыми 8.графигі 8.заттың сапалық қасиеті
болжам 9.қорытынды
аспаптар


Бақылау негізінен ғылыми деректер жинақтау үшін қолданылады.
Алынған деректерді өзара салыстырып,жүйеге түсіру арқылы заңдылықтар ашылды.
Табиғат құбылыстарының заңдылықтарын ашу үшін ғалымдар логикалық ой қорыту амалдарын, яғни теориялық зерттеулерді рет-ретімен пайдаланады.
Табиғат құбылыстарының арасындағы байланыстарды ашуда мәселені ғылыми проблема түрінде айқындайды. Табиғатты танып зерделеудегі ең жауапты кезең- ғылыми болжам ұсыну. Ғылыми деректермен негізделген жорамал- болжам (гипотеза) болып табылады. Мысалы: Найзағайдың пайда болуы туралы шынайы ғылыми болжамды В.Франклин ұсынды. Найзағай-әр түрлі зарядталған бұлттардың арасындағы аса қуатты электр ұшқыны. Найзағайдың сырын ұққан В.Франклин жайқайтарғыш ойлап тапты.
Кез келген болжамның да, теорияның да шынайылығын тек практикалық тәжірибе, яғни эксперимент қана дәлелдейді.
Астрономиялық бақылау жасау үшін қолданылатын құрал: телескоп.
Қарапайым физикалық құралдар: сызғыш, тіктеуіш, таразы, термометр, секундомер,батарея, аккумулятор т.б.

Эксперимент –физиканың ең басты зерттеу әдістерінің бірі. Эксперименттте қолданылатын құралдардың сұлбасы, алынған нәтижелері , кестесі жұмыстың барысы, толығымен жазылады, оқып таныса отырып орындап , қорытынды жасалынады.
Физикалық теорияның негізі қызметі құбылысты түсіндіру болып табылады.
Физикалық құбылыстарды және оларды сипаттайтын заңдарды бір-бірімен өзара байланыстыра отырып түсіндіретін жүйелі білім физикалық теория деп аталады. Физикалық теорияның құрамына кіретіндер: құбылыстың сипаттамасы, эксперименттердің нәтижелері, ұғымдар, негізгі идеялар, модельдер, болжамдар, заңдылықтар, зерттеу әдістері кіреді. Физикалық теорияларға тоқталып өту керек. МКТ негізгі қағидасы, броундық қозғалыс,металдарға молекулалар мен атомдардың үлкейтіп көрсетілген суреттері т.б. тоқталу қажет.
ІV. Бекіту.
трек-схема арқылы бекіту..
V.Үйге тапсырма.§ 5. Масса, ұзындық , аудан, көлем бірліктерін
жазып келу.

7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Физикалық теория.
Сабақтың мақсаты: физикалық теорияның негізгі қызметімен танысу; ой-өрістерін дамыту.
Көрнекілік:суреттер, интерактивті тақта, электронды оқулық,күнделікті
тұрмыста қолданылатын құралдар.
Сабақтың барысы:
І. Ұйымдастыру
ІІ.Үй тапсырмасын қайталау
І. Толықтырушы тест жүргізу.
І нұсқа
1. Бізді қоршаған орта ...
2.Жер-... .
3.Табиғаттағы сан алуан өзгерістер.........
4.Механикалық, жарық, дыбыс, электр құбылыстары......
5.Бірінші ұстаз атанған ғалым ........
6.Физикалық құбылыстары арасындағы байланыстарды табу арқылы...........
7.Әлем кеңістігінде не бар болса, соның бәрі...........
8.Кеңістікте белгілі пішіні және нақты көлемі бар жеке тұрған нәрсе ........
9.Ғылыми-техникалық революция ғасыры .........
10.Жұлдыздар жүйелері мен олардың шоғырлары .......
11.Ұшақ, дыбыс, метр, жылдамдық осы сөздердің қайсысы физикалық дене ....
ІІ нұсқа
1.Аспан денелерінің пайда болуын және дамуын зерттейтін астрономия
тарамын .....
2.Астрономия грекше астрон- ...... , ал немос- ....... деген ұғымды білдіреді.
3.ХХ ғасыр ғажайыптарының бірі- ........
4.Табиғатта болып жатқан әр түрлі физикалық құбылыстарды өзара
байланыстыратын заңдарды ашу- ........
5.Физикалық құбылыстар мен заңдылықтардың мәңгілік мазмұнын ашып
беретін терминдер ........
6.Дененің сапалық тектілігін сипаттайтын материя түрі .....
7.Тарихта екінші ұстаз атанған ұлы бабамыз-........
8.Физикалық құбылыстарды және оларды сипаттайтын заңдарды бір жүйеге
түсіру арқылы ....... жасалды.
9.Бір зат ....... бола алады.
10.Техниканың негізі- .....
11.Жұлдыздар, планеталар, әлем камета ғаламға кірмейтіні....
Оқушылар толықтырушы тесті орындап болғаннан кейін интерактивті тақтадағы жауаптары арқылы тексеріп бір-бірін бағалайды.
Тест жауаптары.
І нұсқа
1.табиғат. 2.Ана. 3.табиғат құбылыстары. 4.физикалық құбылыстар.
5.Аристотель. 6.физикалық заңдар. 7.материя. 8.физикалық дене. 9.19-ғасыр. 10. Ғаламдар 11. Ұшақ
ІІ нұсқа
1.космогония. 2.жұлдыз, заң. 3. лазер. 4.физиканың мақсаты. 5.физикалық ұғымдар. 6.зат. 7.Әбу Насыр әл-Фараби. 8.физикалық теориялар. 9.үш күйде. 10.физика. 11. әлем
ІІІ. Жаңа сабақ.
Физикалық теорияның негізі қызметі құбылысты түсіндіру болып табылады.
Физикалық құбылыстарды және оларды сипаттайтын заңдарды бір-бірімен өзара байланыстыра отырып түсіндіретін жүйелі білім физикалық теория деп аталады. Физикалық теорияның құрамына кіретіндер: құбылыстың сипаттамасы, эксперименттердің нәтижелері, ұғымдар, негізгі идеялар, модельдер, болжамдар, заңдылықтар, зерттеу әдістері кіреді. Физикалық теорияларға тоқталып өту керек. МКТ негізгі қағидасы, броундық қозғалыс,металдарға молекулалар мен атомдардың үлкейтіп көрсетілген суреттері т.б. тоқталу қажет.
ІV. Бекіту.
трек-схема арқылы бекіту.
Үйге берілген өз беттерімен оқып, қосымша мағлұматтар жинап әкелген тақырыптарына талдау жасау.
V.Үйге тапсырма.§ 5.
Сабақтың тақырыбы: Физикалық шама. Шамаларды өлшеу. Өлшемдердің
метрлік жүйесі.
Сабақтың мақсаты: физикалық шамалардың мағынасын, белгіленуімен өлшем бірліктерімен танысу; жауапкершілікке баулу;
Көрнекілік: мензурка, спидометр, сызғыш, секундомер, интерактивті тақта, электронды оқулық.
Сабақтың барысы: І. Үйымдастыру.
ІІ. Үй тапсырмасын қайталау
Үй тапсырмасына 15минут уақыт беріледі.
Сынып үш топқа бөлінеді.
І топ. «Бастауыш» .§7.Табиғатты зерттеудің ғылыми әдістері
ІІ топ. «Баяндауыш» §8.Физикалық эксперимент
ІІІ топ. «Толықтауыш» §9.Физикалық теория.
Ең алдымен әр топтың аты талданады. Содан соң тақырыпты түсіндіру үшін әр топ өздері басшыларымен бірге бірігіп ақылдасып шешеді. Схема құра ма, әлде тәжірибе жасай ма, ауызша түсіндіре ме, сурет сала ма т.б. Бір немесе екі оқушы шығып қорғайды. Әр топ мүшелері өздеріне баға қояды, мұғалімге табыс етіледі. Мұғалім қысқаша қорытынды жасайды.
ІІІ. Жаңа сабақ.
Физикалық шама

физикалық терминдер физикалық шамалар

өлшем бірліктері еселік, үлестік бірліктер

физикалық шаманы өлшеу, аспаптар аспап шкаласы

бір бөліктің құны
Табиғаттағы құбылыстарды бір-бірімен салыстыра сипаттау үшін физикалық шамалар деп аталатын терминдер қолданылады. Физикалық шамалар: көлем, температура, жылдамдық, масса, салмақ т.б.
Физикалық шамалар құбылыстардың қасиеттерін сандық тұрғыдан сипаттайды. Физикалық шамалар құбылыстарды ғана емес , денелердің де қасиеттерін сипаттау үшін қолданылады. Мысалы: болаттың қаттылығы мыстан жоғары, дененің қаттылығын сипаттайтын шама қаттылық.
Әрбір физикалық шаманың өз бірлігі болады
Көптеген елдерде қабылданған бірліктің Халықаралық жүйесінде ұзындық бірлігі (1м), уақыт бірлігі (1с), масса бірлігі (1кг) т.б. Физикалық шамалар
бірлігі үлкен де, кіші де бола алады. Бірліктер кестесімен таныстыру.
1.Бірліктер кестесі.
№ Ұзындық бірліктері Аудан бірліктері Уақыт бірліктері
1. 1км 103м 1км2 106м2 1сағ 60мин
2. 1м 10-3км 1м2 10-6км2 1сағ 3,6 103с
3. 1м 10дм 1м2 102дм2 1тәулік 24сағ
4. 1дм 10-1м 1дм2 10-2м2 1тәулік 1,44·103 мин
5. 1м 102см 1м2 104см2 1тәулік 8,64·104 с
6. 1см 10-2м 1см2 10-4м2 1мин 60с
7. 1м 103мм 1м2 106мм2 8. 1мм 10-3м 1мм2 10-6м2 Практикада сондай-ақ еселік, үлестік бірліктер қолданылады. Кесте арқылы еселік, үлестік бірліктердің белгіленуін, көбейткіштерімен таныстыру.
Еселік Үлестік
жалғау белгіленуі көбейткіш жалғау белгіленуі көбейткіш
экса Э 1018 атто а 10-18
Пета П 1015 фермо Ф 10-15
Тера Т 1012 пико п 10-12
Гига Г 109 нано н 10-9
Мега М 106 микро мк 10-6
кило к 103 милли м 10-3
гекто г 102 санти с 10-2
Еселік-үлестік бірліктер.
Физикалық шамаларды өлшеу және тәжірибелер жүргізу үшін әр түрлі физикалық аспаптар керек. Физикалық аспаптар арқылы физикалық шамалардың мәндері анықталады.
Физикалық шаманы өлшеу дегеніміз-оны өлшем бірлік ретінде алынған біртекті басқа бір шамамен салыстыру. Ең қарапайым өлшеу құралдарының бірі-сызғыш. Сызғышпен денелердің сызықтық мөлшерін: ұзындығын,енін, биіктігін өлшейді. Мектепте , күнделікті тұрмыста кездесетін аспаптар.

Өлшеуіш аспаптардың көпшілігінде шкала бар, яғни аспаптарға штрихтардың көмегімен бөліктер түсірілген де оларға сәйкес шамалардың мәндері жазылған.Тұсына сандық мәндері жазылған штрихтардың аралығы сандармен белгіленбеген қосымша бірнеше бөлікке бөлінеді. Әрбір ең кіші бөліктер шаманың қандай мәндеріне сәйкес келетінін табу қиын емес. Мысалы: сызғышта арақашықтығы 1см, 2см, 3см т.с.с. белгіленген штрихтардың арасы бірдей 10 бөлікке бөлінген. 1см/10 қатынасын тауып, әрбір бөлік , яғни қатар екі штрихтың ара қашықтығы 1мм сәйкес келетінін тағайындаймыз. Бұл шама аспап бөлігінің құны деп аталады. Аспап шкаласындағы бөліктің құны өлшенетін шаманың шкаласындағы кез келген екі мәнінің айырымын сол мәндердің арасындағы бөліктердің санына бөлу арқылы анықталынады. Бір бөліктің құнын білгеннен кейін , өлшенетін шаманың мәнін табу керек.
Өлшемдердің метрлік жүйесі.
ертедегі өлшемдер халықаралық бірліктер жүйесі
Қазақтар ұзындық өлшеу үшін : қарыс, елі,сүйем,табан,құлаш, шақырым.
Көне ұлттық бірліктер:
1.Бір шөкім тұз -12,5 г 1дюйм=2,54 см
2. Бір қазық бойы-3м. 1см=0,3048 дюйм
3.Бір қайнатым шәй-6,5г. 1фут=0,3048м
4.Бір шелек-12,3л 1миль=1,609 км
5.Бір қадақ бидай-19,47кг. 1дйюм=16,39см3
6.Бір қап-4пұт -65-66 кг. 1м3=35,31 фут3
7. Бір сүйем -18см. 1ярд3=0,7646 м3
8.Бір пұт -16кг. 1м3= 1,308 ярд3
Орыстың 1верста аралығы 500 құлашқа (сажень) тең. АҚШ пен Англияда осы уақытқа дейін ұзындықтың миля, ярд, фут, дюйм деген бірліктері қолданылады.
Әр түрлі бірліктер дүние жүзіндегі халықтар арасындағы сауда саттықты қиындатып, өнеркәсіптің дамуына зиян келтірді. Осыған байланысты 1793ж Францияда өткен Конвенцияда «Өлшемдердің метрлік жүйесін» енгізу туралы аса маңызды шешім қабылданды. Ұзындық бірлігі метр алынды. Метр эталонында: «Барлық уақытта, барлық халықтар үшін !» деген сөз қашап жазылды. Кейінірек өлшемдердің метрлік жүйесін көптеген елдер қабылдады. Осының негізінде Халықаралық бірліктер жүйесі жасалды. Қысқаша SI деп белгіленді. Негізгі бірліктер: ұзындық (1м) , масса (1кг), уақыт (1с).
Басқа бірліктер туынды бірліктер: көлем (1м3) , аудан (1м2) т.с.с. Тіркес сөздердің ондық жүйесі жасалды. 1км= 103м, 1кг=103г. т.с.с.
Өлшеулер мен есептеулердің дәлдігі.
өлшеудің дәлдігі өлшеу қатесі ең үлкен жаңылыс

аспаптық жаңылыс тура тәсіл жанама тәсіл
ІV.Бекіту.1.жаттығу.(1-3).11-12бет. 26-32 есептер.
1.Өзің білетін өлшеуіш құралдардың атын жаз.
2.Қандай құралдармен өлшейді?
А) ауа температурасын Б) үстөл ұзындығын
В) спортшының жүгірген уақытын С) бактерия жасаушысын
V.Үйге тапсырма. §6. 1-жаттығу 1-4есебі. 5-тапсырма №1
Сабақтың тақырыбы: Өлшеулер мен есептеулердің дәлдігі. Үлкен және кіші сандарды ықшамдап жазу. .
Сабақтың мақсаты: өлшеу дәлдігі аспап шкаласы бөлігінің құнын табуды үйрену
жауапкершілікке баулу;
Көрнекілік: мензурка, спидометр, сызғыш, секундомер, интерактивті тақта, электронды оқулық.
Сабақтың барысы: І. Үйымдастыру.
ІІ. Үй тапсырмасын қайталау.
ІІІ. Жаңа сабақ.
Өлшеулер мен есептеулердің дәлдігі.
өлшеудің дәлдігі өлшеу қатесі ең үлкен жаңылыс

аспаптық жаңылыс тура тәсіл жанама тәсіл
Өмірде, практикалық жұмыстарда, өлшеудің дәлдігі аса маңызды орын алады. Өлшеу дәлдігі адамның тәжірибелігіне , пайдаланатын аспабындағы бөліктердің мәніне байланысты. Интерактивті тақтадағы сурет арқылы сызғыштардың құралдық (аспаптық) жаңылысы анықталады.
Өлшеу қатесі аспаптық жаңылыстан басқа әр түрлі себептерге де байланысты болуы мүмкін. Ұзын сымның диаметрін өлшегенде бірдей мән алу қиын. Осыған байланысты абсолют, салыстырмалы қателіктері болады. Аспаптардың көмегімен дұрыс орындалған өлшеулердің ең үлкен жаңылысы аспап бөлігі құнының жартысына тең. ℓ=(4,00±0,25)см . 4,00см –дененің өлшенген ұзындығы; 0,25см–өлшеудің аспаптық жаңылысы.
Қорытынды:3,75см<ℓ<4,25см сызғыш бөлігінің құны–0,1см. 4,1см
0,1:2=0,05 . ℓ=(4,10±0,05) 4,05<ℓ<4,15 А=a±ha (a - ha)<A<(a + ha)
Үлкен және кіші сандарды ықшамдап жазу.
екі көбейткіштің көбейтіндісі үлкен шамаларды ықшамдау

кіші шамаларды ықшамдау 10n көбейткіштерін пайдалану
Жер мен Күннің ара қашықтығы 150 000 000км , жарықтың таралуы 300 000 000 м/с, сутегі молекуласының мөлшері 0, 000 000 023 см. Өте үлкен немесе кіші санды екі көбейткіштің көбейтіндісі түрінде ықшамдап жазу амалы қолданылады. Бірінші көбейткіш – бір таңбалы немесе екі таңбалы сан, ал екінші көбейткіш – дәреже көрсеткіші бар 10 саны болып келеді.
Мысалы:  150 000 000км=1,5·108км=1,5·1011 м 1,5– бірінші көбейткіш, 108 немесе 1011 сандары екінші көбейткіштер. 8 бен 11 сандары 10 санының дәреже көрсеткіші. 10n ·10m=10 n+ m , 10n ·10m=10 n+ m , (10n)m=10nm
10n көбейткіштерін пайдаланып, берілген сандарды ықшамдап жазу «сандарды стандарт түрде жазу» деп аталады. 10о= 1
ІV.Бекіту.1.жаттығу.(1-3).11-12бет. 26-32 .есептер.
-Слайдтағы құралдардың бөліктерінің құнын анықтау.

-Темір білеушенің ұзындығы, ені, биіктігін өлшей отырып, көлемін анықтау.
Темір білеуше барлық оқушыларға таратылады.
V.Үйге тапсырма. §7; №10,11(Бақынов)
Сабақтың тақырыбы: Физикалық шама. Шамаларды өлшеу. Өлшемдердің
метрлік жүйесі.
Сабақтың мақсаты: физикалық шамалардың мағынасын, белгіленуімен өлшем бірліктерімен танысу; жауапкершілікке баулу;
Көрнекілік: мензурка, спидометр, сызғыш, секундомер, интерактивті тақта, электронды оқулық.
Сабақтың барысы: І. Үйымдастыру.
ІІ. Үй тапсырмасын қайталау
Үй тапсырмасына 15минут уақыт беріледі.
Сынып үш топқа бөлінеді.
І топ. «Бастауыш» .§7.Табиғатты зерттеудің ғылыми әдістері
ІІ топ. «Баяндауыш» §8.Физикалық эксперимент
ІІІ топ. «Толықтауыш» §9.Физикалық теория.
Ең алдымен әр топтың аты талданады. Содан соң тақырыпты түсіндіру үшін әр топ өздері басшыларымен бірге бірігіп ақылдасып шешеді. Схема құра ма, әлде тәжірибе жасай ма, ауызша түсіндіре ме, сурет сала ма т.б. Бір немесе екі оқушы шығып қорғайды. Әр топ мүшелері өздеріне баға қояды, мұғалімге табыс етіледі. Мұғалім қысқаша қорытынды жасайды.
ІІІ. Жаңа сабақ.
Физикалық шама

физикалық терминдер физикалық шамалар

өлшем бірліктері еселік, үлестік бірліктер

физикалық шаманы өлшеу, аспаптар аспап шкаласы

бір бөліктің құны
Табиғаттағы құбылыстарды бір-бірімен салыстыра сипаттау үшін физикалық шамалар деп аталатын терминдер қолданылады. Физикалық шамалар: көлем, температура, жылдамдық, масса, салмақ т.б.
Физикалық шамалар құбылыстардың қасиеттерін сандық тұрғыдан сипаттайды. Физикалық шамалар құбылыстарды ғана емес , денелердің де қасиеттерін сипаттау үшін қолданылады. Мысалы: болаттың қаттылығы мыстан жоғары, дененің қаттылығын сипаттайтын шама қаттылық.
Әрбір физикалық шаманың өз бірлігі болады
Көптеген елдерде қабылданған бірліктің Халықаралық жүйесінде ұзындық бірлігі (1м), уақыт бірлігі (1с), масса бірлігі (1кг) т.б. Физикалық шамалар
бірлігі үлкен де, кіші де бола алады. Бірліктер кестесімен таныстыру.
1.Бірліктер кестесі.
№ Ұзындық бірліктері Аудан бірліктері Уақыт бірліктері
1. 1км 103м 1км2 106м2 1сағ 60мин
2. 1м 10-3км 1м2 10-6км2 1сағ 3,6 103с
3. 1м 10дм 1м2 102дм2 1тәулік 24сағ
4. 1дм 10-1м 1дм2 10-2м2 1тәулік 1,44·103 мин
5. 1м 102см 1м2 104см2 1тәулік 8,64·104 с
6. 1см 10-2м 1см2 10-4м2 1мин 60с
7. 1м 103мм 1м2 106мм2 8. 1мм 10-3м 1мм2 10-6м2 Практикада сондай-ақ еселік, үлестік бірліктер қолданылады. Кесте арқылы еселік, үлестік бірліктердің белгіленуін, көбейткіштерімен таныстыру.
Еселік Үлестік
жалғау белгіленуі көбейткіш жалғау белгіленуі көбейткіш
экса Э 1018 атто а 10-18
Пета П 1015 фермо Ф 10-15
Тера Т 1012 пико п 10-12
Гига Г 109 нано н 10-9
Мега М 106 микро мк 10-6
кило к 103 милли м 10-3
гекто г 102 санти с 10-2
Еселік-үлестік бірліктер.
Физикалық шамаларды өлшеу және тәжірибелер жүргізу үшін әр түрлі физикалық аспаптар керек. Физикалық аспаптар арқылы физикалық шамалардың мәндері анықталады.
Физикалық шаманы өлшеу дегеніміз-оны өлшем бірлік ретінде алынған біртекті басқа бір шамамен салыстыру. Ең қарапайым өлшеу құралдарының бірі-сызғыш. Сызғышпен денелердің сызықтық мөлшерін: ұзындығын,енін, биіктігін өлшейді. Мектепте , күнделікті тұрмыста кездесетін аспаптар.

Өлшеуіш аспаптардың көпшілігінде шкала бар, яғни аспаптарға штрихтардың көмегімен бөліктер түсірілген де оларға сәйкес шамалардың мәндері жазылған.Тұсына сандық мәндері жазылған штрихтардың аралығы сандармен белгіленбеген қосымша бірнеше бөлікке бөлінеді. Әрбір ең кіші бөліктер шаманың қандай мәндеріне сәйкес келетінін табу қиын емес. Мысалы: сызғышта арақашықтығы 1см, 2см, 3см т.с.с. белгіленген штрихтардың арасы бірдей 10 бөлікке бөлінген. 1см/10 қатынасын тауып, әрбір бөлік , яғни қатар екі штрихтың ара қашықтығы 1мм сәйкес келетінін тағайындаймыз. Бұл шама аспап бөлігінің құны деп аталады. Аспап шкаласындағы бөліктің құны өлшенетін шаманың шкаласындағы кез келген екі мәнінің айырымын сол мәндердің арасындағы бөліктердің санына бөлу арқылы анықталынады. Бір бөліктің құнын білгеннен кейін , өлшенетін шаманың мәнін табу керек.
Өлшемдердің метрлік жүйесі.
ертедегі өлшемдер халықаралық бірліктер жүйесі
Қазақтар ұзындық өлшеу үшін : қарыс, елі,сүйем,табан,құлаш, шақырым.
Көне ұлттық бірліктер:
1.Бір шөкім тұз -12,5 г 1дюйм=2,54 см
2. Бір қазық бойы-3м. 1см=0,3048 дюйм
3.Бір қайнатым шәй-6,5г. 1фут=0,3048м
4.Бір шелек-12,3л 1миль=1,609 км
5.Бір қадақ бидай-19,47кг. 1дйюм=16,39см3
6.Бір қап-4пұт -65-66 кг. 1м3=35,31 фут3
7. Бір сүйем -18см. 1ярд3=0,7646 м3
8.Бір пұт -16кг. 1м3= 1,308 ярд3
Орыстың 1верста аралығы 500 құлашқа (сажень) тең. АҚШ пен Англияда осы уақытқа дейін ұзындықтың миля, ярд, фут, дюйм деген бірліктері қолданылады.
Әр түрлі бірліктер дүние жүзіндегі халықтар арасындағы сауда саттықты қиындатып, өнеркәсіптің дамуына зиян келтірді. Осыған байланысты 1793ж Францияда өткен Конвенцияда «Өлшемдердің метрлік жүйесін» енгізу туралы аса маңызды шешім қабылданды. Ұзындық бірлігі метр алынды. Метр эталонында: «Барлық уақытта, барлық халықтар үшін !» деген сөз қашап жазылды. Кейінірек өлшемдердің метрлік жүйесін көптеген елдер қабылдады. Осының негізінде Халықаралық бірліктер жүйесі жасалды. Қысқаша SI деп белгіленді. Негізгі бірліктер: ұзындық (1м) , масса (1кг), уақыт (1с).
Басқа бірліктер туынды бірліктер: көлем (1м3) , аудан (1м2) т.с.с. Тіркес сөздердің ондық жүйесі жасалды. 1км= 103м, 1кг=103г. т.с.с.
Өлшеулер мен есептеулердің дәлдігі.
өлшеудің дәлдігі өлшеу қатесі ең үлкен жаңылыс

аспаптық жаңылыс тура тәсіл жанама тәсіл
ІV.Бекіту.1.жаттығу.(1-3).11-12бет. 26-32 .есептер.
1.Өзің білетін өлшеуіш құралдардың атын жаз.
2.Қандай құралдармен өлшейді?
А) ауа температурасын Б) үстөл ұзындығын
В) спортшының жүгірген уақытын С) бактерия жасаушысын
3.Слайдтағы құралдардың бөліктерінің құнын анықтау.

Темір білеушенің ұзындығы, ені, биіктігін өлшей отырып, көлемін анықтау.
Темір білеуше барлық оқушыларға таратылады.
V.Үйге тапсырма. §6. 1-жаттығу 1-4есебі. 5-тапсырма №1
7-сынып.
Сабақтың тақырыбы:№1 практикалық жұмыс. «Аспап шкаласының бөлік құнын анықтау»
Сабақтың мақсаты: оқушыларды аспап шкаласының бөлік құнын анықтауды үйрету, ынтасын арттыру;
Көрнекілік: интерактивті тақта, электронды оқулық.
Сабақтың барысы: І.Ұйымдастыру
ІІ. Үй тапсырмасын қайталау
Трек-схема арқылы қайталау. Интерактивті тақтадағы құралдардың бірліктерін, бөлік құнын анықтау. 1-жаттығу 1-2есебін шығару.
Интерактивті тақта арқылы көрсетіледі.
1.Ертедегі әр елдің өлшем бірліктері.
2.Ұзындық бірліктері. (кестені толтырады)
3.Аудан бірліктері. (кестені толтырады )
4.Көлем бірліктері. (кестені толтырады)
Уақытты үнемдеу үшін бірліктер кестесі сызылып таратылады.
1.Бірліктер кестесі.
№ Ұзындық бірліктері Аудан бірліктері Уақыт бірліктері
1. 1км 1км2 1сағ 2. 1м 1м2 1сағ 3. 1м 1м2 1тәулік 4. 1дм 1дм2 1тәулік 5. 1м 1м2 1тәулік 6. 1см 1см2 1мин 7. 1м 1м2 8. 1мм 1мм2 № Көлем бірліктері Көне өлшем бірліктері
1. 1км3 Бір шөкім тұз 1дюйм 2. 1м3 Бір қазық бойы 1см 3. 1м3 Бір қайнатым шәй 1фут 4. 1дм3 Бір шелек 1миля 5. 1м3 Бір қадақ бидай 1дюйм 6. 1см3 Бір қап 1м3 7. 1л Бір сүйем 1ярд3 8. 1мл Бір пұт 1м3 Интерактивті тақта арқылы жауаптары тексеріліп, бағаланады.
ІІІ. Практикалық жұмысты орындау.
ІV.Бекіту
Интерактивті тақтадағы мысалдар мен ауызша тапсырмаларды орындау. Оқулықтағы 4- жаттығу (1-4) есептерді шығару.
Өздік жұмыс.
1.кестені толтыр
1дм= м 2см2 = м2 5мм3= м3
1см= м 20дм2 = м2 5см3= м3
0.1см= м 2см2 = м2 5дм3= м3
0.01мм= м 0.02см2 = м2 5л= м3
40см= м 2мм2 = м2 555мм3= м3
55мм= м 352дм2 = м2 0.05дм3= м3
2.есеп. Ұзындығы 1,2м, ал ені 8см және қалыңдығы 6см тіктөртбұрышты
білеушенің көлемін тап.
4-жаттығудың 3,4,5 есептерін шығару. Есептер мен жаттығулар жинағы
кітабынан 39-42есептер.
V.Үйге тапсырма. §1-7.2-жаттығудың 7-8 есебі.
Сабақтың тақырыбы:. №1. Зертханалық жұмыс. Өлшеуіш цилиндр
(мензурка) бөліктерінің құнын анықтау.
Дененің көлемін өлшеу.
Жұмыстың мақсаты: өлшеуіш цилиндрді мысалға ала отырып, аспаптар шкалалары бөлшектерінің құнын анықтау; оларды қолдану үйрену және өлшеуіш цилиндрді пайдаланып, денелердің көлемін өлшеу, дербес жұмыс істеуге дағдыландыру.
Құрал-жабдықтар: өлшеуіш цилиндр (мензурка), су құйылған тостаған, жіңішке жіп, әр түрлі ыдыстар мен денелер (гайка, өшіргіш, т.б.).
1 – тапсырма. Өлшеуіш цилиндр бөлшектерінің құнын анықтау.
Жұмыстың барысы:
Өлшеуіш цилиндрді мұқият қарап шығындар, оның шкаласына зер салыңдар. Қолдарыңдағы өлшеуіш цилиндрдің шкаласындағы жазуға қарап, ол арқылы көлемді қандай бірлікпен анықтауға болатынын дәптерлеріңе жазып алыңдар;
Оқулықтағы 10 – параграфты қайталап, қолдарындағы өлшеуіш цилиндрдің бөлік құнын анықтаңдар;
Қолдарыңдағы өлшеуіш цилиндрді пайдаланып, жүргізілген өлшеулердің қателігін анықтаңдар. Ол үшін цилиндрге су құйып, құйылған судың көлемін өлшеу қателігін де ескеріңдер;
Анықталған шамаларды дәптерге жазып алыңдар;
Өлшеуіш цилиндрдің сипаттамаларын және өлшеген сұйық көлемін мына кестеге жазыңдар:
Мензурканың ең үлкен өлшеу көлемі, оның бірлігі Мензурка
бөлігінің
құны Өлшеу
қателігі Қателігі көрсетілген өлшеу нәтижесі (сұйық көлемі)
Ескерту. Сұйықтық көлемін есептегенде көздің шкаланы көру деңгейіне көңіл аударыңдар. Көзді су бетінің жазықтығымен дәл келетін горизонталь деңгейде бағыттау керек.
2 – тапсырма. Әр түрлі пішіндегі қатты денелердің көлемін анықтау.
Жұмыстың барысы:
Өлшеуіш цилиндрге қатты дене толық бататындай етіп су құйыңдар, судың деңгейін белгілеңдер. Денені сұйыққа толық батырындар. Сонда мензуркадағы судың соңғы және алғашқы деңгейлерінің айырмасы қатты дененің көлеміне тең болады;
Пішіні мен көлемі әр түрлі 2 - 3 қатты денені таңдап алып, оны жіңішке жіппен байқап, суы бар өлшеуіш цилиндрге салыңдар да, көлемін анықтаңдар. Өлшеу нәтижелерін кестеге жазыңдар.
Өлшеуіш цилиндрге сыймайтын дененің көлемін шүмегі бар ыдыстың көмегімен анықтауға болады. Өлшеу алдында ыдысқа шүмектің жоғары деңгейіне жеткенше су құйылады. Денені ыдыстағы суға батырғанда оның көлеміне тең су асып төгіледі. Төгілген судың көлемін мензуркамен өлшеп, батырылған дененің көлемін анықтайды.
Егер зертханада шүмегі бар ыдыс жоқ болса, онда бірінің ішіне бірі сыятын кез келген ыдысты пайдалануға болады. Бұл жағдайда ішкі ыдысқа суды кемеріне дейін толтырып құю керек. Денені суға батырғанда оның көлеміндей су сыртқы ыдысқа құйылады. Құйылған судың көлемін мензуркамен өлшейді.
Өлшейтін
дене Сұйықтықтың бастапқы көлемі
(V1,см3) Дене мен сұйықтықтың көлемі
(V2,см3) Қатты дененің көлемі
(V=V2 – V1),см3
Зертханалық жұмыс орындалып болғаннан соң, оқушылар дәптерлерін тапсырады. Мұғалім тексеріп ,бағалайды. Келесі сабақта толық қорытынды жасалып, оқушылардың жіберген қателері түзетіледі.
Үйге тапсырма.§1-7. 2-жаттығу №11,12.


Сабақтың тақырыбы: Тест жұмысы
Сабақтың мақсаты:
білімділік:І тараудың қорытындысы бойынша оқушылардың алған білімдерін тексеру;
дамытушылық:Физика және астрономия – табиғат туралы ғылымдар атты тарау материалдарын толық білу;
тәрбиелік: оқушылардың ойлау қабілеттерін арттыру;
Көрнекілік: тест тапсырмалары, интерактивті тақта.
І нұсқа
1. Бізді қоршаған орта ...
2.Жер-... .
3.Табиғаттағы сан алуан өзгерістер.........
4.Механикалық, жарық, дыбыс, электр құбылыстары......
5.Бірінші ұстаз атанған ғалым ........
6.Физикалық құбылыстары арасындағы байланыстарды табу арқылы...........
7.Әлем кеңістігінде не бар болса, соның бәрі...........
8.Кеңістікте белгілі пішіні және нақты көлемі бар жеке тұрған нәрсе ........
9.Ғылыми-техникалық революция ғасыры .........
10.Жұлдыздар жүйелері мен олардың шоғырлары .......
11.Аспан денелерінің пайда болуын және дамуын зерттейтін астрономия
тарамын .....
12.Астрономия грекше астрон- ...... , ал немос- ....... деген ұғым.
13.ХХ ғасыр ғажайыптарының бірі- ........
14.Табиғатта болып жатқан әр түрлі физикалық құбылыстарды өзара
байланыстыратын заңдарды ашу- ........
15.Есеп.Білеушенің ауданы мен көлемін анықта.(эксперименттік тапсырма)
16.Есеп.63кг-ды г, мг, т. ; 55см-ді м, дм, мм. есебімен өрнекте.
17.Есеп.47000; 6500000000; 0, 678958; 0,985352 сандарын стандарт түрде жаз.
18.Есеп.Мензуркаға құйылған судың көлемін л, см3, м3 есебімен анықта.
(эксперименттік тапсырма)
19. 9см2, 85дм3, 240мм2, 350т, 535г, 465 мм3- бір жүйеге келтір.
20.Есеп. 2м × 16см × 6см дене көлемін анықта.
ІІ нұсқа
1.Физикалық құбылыстар мен заңдылықтардың мәңгілік мазмұнын ашып
беретін терминдер ........
2.Дененің сапалық тектілігін сипаттайтын материя түрі .....
3.Тарихта екінші ұстаз атанған ұлы бабамыз-........
4.Физикалық құбылыстарды және оларды сипаттайтын заңдарды бір жүйеге
түсіру арқылы ....... жасалды.
5.Бір зат ....... бола алады.
6.Техниканың негізі- ......
7.Табиғаттағы физикалық құбылыстарды әрі денелердің физикалық
қасиеттерін зерттейтін ғылым және оқу пәні....
8.аспан денелерінде және олардың жүйелерінде өтетін құбылысты
зерттейтін ғылым және оқу пәні
9.табиғатты зерттеудің негізгі әдістері
10.ғылыми деректер негізінде ұсынылған болжам
11.физикалық құбылыстарды, олардың өзара байланыстарын түсіндіретін
жүйелі білім
12.физикалық шаманы бірлік үшін қабылданған басқа біртекті шамамен
салыстыру
13.физикалық нысанды немесе құбылысты сипаттайтын өлшем бірлігі бар
сан мәні
14.сандарды екі кіші көбейткіш түрінде дәрежесі бар 10 санын пайдаланып
жазу.
15.Есеп.Білеушенің ауданы мен көлемін анықта. .(эксперименттік тапсырма)
16.Есеп.33кг-ды г, мг, т. 25см-ді м, дм, мм. есебімен өрнекте.
17.Есеп.17000; 3400000000; 0, 334578; 0,5423 сандарын стандарт түрде жаз.
18.Есеп.Мензуркаға құйылған судың көлемін л, см3, м3 есебімен анықта.
(эксперименттік тапсырма)
19. 5см2, 25дм3, 440мм2, 50т, 235г, 45 мм3-
20.Есеп. 2м × 12см × 8см дене көлемін анықта.
Интерактивті тақтадағы жауаптарына қарап, көршілерінің жазған жауаптарын тексеріп, бағалайды.
Үйге тапсырма: І тарауды қайталау. Атомдар мен молекулалар.Заттардың молекулалық құрылысы. Молекулалардың қозғалысы. Диффузия §14-15 өз беттерімен оқып, танысу.
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Атомдар мен молекулалар.Заттардың молекулалық
құрылысы. Молекулалардың қозғалысы. Диффузия
Сабақтың мақсаты:
білімділік: затты құрайтын бөлшектердің атауларымен танысу,салыстырмалы түрде өте кішкентай екенін түсіну. Диффузия ұғымымен, қатты, сұйық, газдардағы диффузия, пайдасын, қандай шамаларға байланысты өтетінін түсіну
2.Қызығушылығын арттыру.
Көрнекілік: электронды оқулық, интерактивті тақта,әтір, стақан, бояу,
термометр.
Сабақтың барысы.І. Ұйымдастыру.
ІІ. Үй тапсырмасын қайталау.
І тарау. «Физика және астрономия - табиғат туралы ғылымдар.»
І тараудың ең маңызды мәселелеріне тоқталу. Тест бағаларымен таныстыру. Қатемен жұмыс жүргізу.
ІІІ Жаңа сабақ
Атомдар мен молекулалар.Заттардың молекулалық құрылысы.

Демокрит жорамалыатом құрылысы молекула

химиялық элементтердің айырмашылығы

Молекулалардың қозғалысы диффузия
Бізді қоршаған ортада сансыз көп әр түрлі табиғи заттар мен денелер бар. Қолдан жасалған қанша бұйым бар десеңдерші, енді осы заттар мен денелердің неден тұратындығын ертедегі грек ғалымдары барлық заттар бөлінбейтін өте кішкентай бөлшектен тұрады деп жорамалдаған. Демокрит ондай бөлшектерді атомдар деп атады. 19-20 ғасырларда зат құылысы туралы Демокрит болжамының дұрыстығы практикада дәлелденді. 20-ғасырдың басында атомның да күрделі бөлшек екені, оның өзінен де кіші бірнеше бөлшектерден тұратындығы анықталынды.Атом құрылысын слаайдтағы суреттер арқылы оқушыларды қатыстыра отырып талданады.

АТОМ

ядро электрон

протон нейтрон заряды теріс
заряды оң заряды жоқ

Табиғатта, жасанды атомдарды қоспағанда, әр түрлі 92атом бар. 92 түрлі атомға 92 химиялық элемент сәйкес келеді, ең жеңілі сутегі, ауыры сутегі – дейтерийдің суреттері арқылы элементар бөлшектерінің орналасуы қарастырылады. Атомдық бөлшектердің электрлік сипаттамаларын әр түрлі. Электронның заряды теріс, протонның заряды оң, нейтронның заряды жоқ.Протон мен электронның зарядтары тең де, ал әрқайсысының массасы электрон массасынан жуықтап алғанда 1850еседей үлкен.
Әр элементтің атомы- сол элементтің физикалық-химиялық қасиеттерін сипаттайтын ең ұсақ бөлшек.
Әлемде сан алуан денелер мен заттар 92химиялық элементтің атомдарынан тұрады. Әлемдегі заттардың 99 пайызы ең жеңіл екі элементтен сутегі мен гелийден тұрады.
сутек гелий

электрон протон нейтрон
Ғарыш денелерінде 10 000сутегі атомынан  500 гелий атомынан
90 элементтің бір ғана атомы сәйкес келеді.
Заттарды құралатын бөлшектер молекулалар деп атайды.Мысалы: судың ең кіші бөлшегі– судың молекуласы, ал қанттың ең кіші бөлшегі – қанттың молекуласы т.б. Электрондағы оқулықтағы медиаобъектіні көрсету.
(Су молекуласы, үш атомнан құралады: бір оттек , екі сутек, сондықтан Н2O деп белгілейді)
Әр заттың молекуласы– сол заттың ерекшелігін сипаттайтын ең ұсақ бөлшегі.
сутегі молекуласы

су молекуласы

оттегі атомы
оттегі молекуласы
сутегі атомы


үлкейтіп түсірілген молекулалар суреті

Орташа алма жер шарынан қанша есе кіші болса, молекула алмадан сонша есе кіші. Егер барлық денелердің өлшемін миллион есе өсірсе, адам саусағының қалыңдығы 10км болар еді, молекула өлшемі оқулықтағы нүктенің жартысына тең болады. . Көлемі 1мм3 cутегі газында қалыпты жағдайда 27 000 000 000 000 =2,7·1016 жуық молекула бар. Молеулалардың өлшемдерін анықтау үшін көптеген тәжірибелер жасалған. соның біреуіне тоқталайық. Молекулалардың өлшемдерін анықтау үшін әр түрлі тәжірибелер жасалған. Таза жуылған үлкен ыдысқа су құйып, оның үстіне май тамшысы тамызылған. Май су бетіне жайылып қабық түзеді және неғұрлым көп жайылған сайын оның қалыңдығы кеми береді. Біршама уақыттан соң майдың жайылуы тоқтаған. Егер, майдың барлық молекулалары су бетінде орналасты деп санасақ ( қалыңдығы қабыршақ түзсе), онда молекуланың диаметрін табу үшін, түзілген қабыршақтың қалыңдығын тапса жеткілікті.
Қабыршақтың қалыңдығы h оның көлемінің V ауданына қатынасына тең.
h=V/ S
Қабыршақтың көлемі судың бетіне тамызылған тамшының көлемі. Оны алдын ала өлшейді: ол үшін өлшеуіш цилиндрді мензурканы пайдаланады. Пипеткамен бос мензуркаға ондағы тамшы май тамызып, олардың жалпы көлемін өлшейді. Осы көлемді тамшылар санына бөліп бір тамшының көлемін анықтайды.
Молекулалар өте кіші болғандықтан, кез келген дене олардың өте көп мөлшеріне ие. Олардың саны жөнінде түсінік тудыру үшін мысал келтірейік. Егер, сутегімен толтырылған баланың резина добына өте тар тесік жасаса, одан әр секундтта миллиард жыл керек болар еді.Бұл кездегі шардағы сутегінің массасы бар болғаны 3 г екен.
Өте кіші екендігіне қарамастан молекулалар да бөлінеді. Олар құралатын бөлшектер атомдар деп аталады. Құралсыз көзбен молекуланы көре алмаймыз, оларды электрондық микраскоптар мен иондық проектор арқылы көруге болады. Электрондық микроскоптың үлкейтуімен түсірілген алтын кристалы және иондық проектор арқылы түсірілген вольфрам атомдарының нобайы.

Көптеген тәжірибелер заттар мен денелерді құрайтын бөшектер үздіксіз қозғалыста болатыны дәлелденген. Егер бөлмеге өткір иісті зат әкелсе, мысалы эфирді, біраз уақыттан соң иісі бүкіл бөлмеге тарайды. Иістің таралуы молекулалардың қозғалысымен түсіндіріледі. Бұл қозғалыстың үздіксіз және бейберекет сипаты бар. Ауаның құрамына кіретін газ молекулаларымен соқтығыса отырып, эфир молекуласы өзінің қозғалыс бағытын көп рет өзгертеді және бейберекет орынауыстырып , бүкіл бөлмеге тарайды.
Тәжірибе жасалады. Шыны ыдыс, мыс купаросы, су. Шыны ыдысқа суда ерітілген мыс купаросы құйылады, түсу қою көк. Аса сақтықпен таза су құйылады. Біраз уақыттан соң шекарасының бұзылғанын, су мыс купаросының молекулалары араласып, түсінің өзгергенін байқаймыз. Бұл тәжірибені электронды оқулықтағы медиаобъекті арқылы да көрсетуге немесе оқушылардың өзіне жасатып, өз ойларын салыстыруға болады. Заттардың өздігінен араласуын диффузия деп атайды.

Молекулалар мен атомдардың ретсіз қозғалыстары салдарынан жанасып тұрған заттардың бөлшектерінің бір–біріне өтіп таралуын диффузия деп атайды. (диффузия–латынша жайылу, таралу)
Диффузия газдарда да, сұйықтарда да, қатты денелерде жүреді. Қатты денелерде диффузия өте баяу өтеді. Өте тегістелген қорғасын мен алтынды бірінің үстіне бірі қойылып, сығылған. Бес жылдан соң екеуі бір–біріне 1мм енген.
285115-1337945Газдағы диффузия
Сұйықтағы диффузия
(қорғасын,алтын)
Қатты денелердегі диффузия
Адамның, жануардың , өсімдіктердің өмірінде жүретін процестерде диффузияның маңызы эор. Диффузияның арқасында оттегі өкпеден адамның қанына, ал қаннан теріге енеді де денсаулығын жақсартады. Диффузияның зияны : адам қанша рет темекіні сорса, сонша минут өмірі қысқарады. Сондықтан жаман әдеттен аулақ болу керек. Температура артқан сайын диффузияның жүру жылдамдығы артады.
Электронды оқулықтағы медиобъктіні көрсету керек. Дененің немесе заттың жылулық күйін сипаттайтын физикалық шама температура деп аталады. Денелердің температурасын термометрмен өлшейді.

Спирттік
термометрлер

Электронды термометрлер
Сынапты термометр
Температураның өлшем бірлігі градус, Цельсий шкаласы бойынша (оС), Кельвин шкаласы бойынша (К) деп белгіленеді. Тәжірибелер денелердің температурасы олардың құрамына кіретін молекулалардың қозғалыс жылдамдығына байланысты өзгеретінін дәлелдеді. Ыстық су, суық су, қант. Қант ыстық суда тезірек ериді. Бұл тәжірибе медиаобъкті арқылы немесе оқушылар жасап қорытынды жасайды.
Сонымен: дене молекулаларының қозғалыс жылдамдығы неғұрлым үлкен болса, оның температурасы да соғұрлым жоғары болады.
Температура дененің немесе заттың жылулық күйін сипаттайтын физикалық шама.
ІV.Бекіту. 1. 3-жаттығу. 1есебі. Есептер мен жаттығулар жинағынан №68-67 есептерді шығару.
2.трек-схема арқылы қорытындылау.
3. Дәптер бетінің ауданын есептеп шығару.
V.Үйге тапсырма. §8; 9. 5-жаттығу. 2-есебі. 5-тапсырма.
Сабақтың тақырыбы: Заттың күйлері және оларды молекулалық-
кинетикалық көзқарас негізінде түсіндіру.
Сабақтың мақсаты:
білімділік: заттардың қандай күйлерде бола алатынын және әрқайсысына тән қасиеттерін түсіну.
дамытушылық: затты құрайтын бөлшектердің атауларымен білу, салыстырмалы түрде өте кішкентай екенін диффузия ұғымымен, қатты, сұйық, газдардағы диффузия, пайдасын, зиянын қандай шамаларға байланыстылығын біле отырып , дамыта оқыту;
тәрбиелік:белсенділігін арттыру;
Көрнекілік:электронды оқулық, интерактивті тақта.
Сабақтың барысы: І.Ұйымдастыру.
ІІ.Үй тапсырмасын қайталау.
1. Атомдар мен молекулалар.Заттардың молекулалық құрылысы.

Демокрит жорамалыатом құрылысы молекула

химиялық элементтердің айырмашылығы

молекулалардың қозғалысы диффузия
Осы трек- схема арқылы оқушылардың білімдерін тексеру.
2.Үйге берілген есептерін тексеру.
3.51 беттегі 6-тапсырма бойынша оқушылардың ойларын тексеріп, бағалау.
4.Физикалық диктант жүргізу.
1.Уақыт бірліктерін жаз.
2.Ұзындық бірліктерін білесің бе?
3.Ауа температурасы -50С-тан 40С көтерілгенде қанша 0С өзгерді?
4.0,000004, 1250000000 стандар түрінде жаз.
5.Тұз суық суда неге баяу ериді?
6.Қиярға ұзақ уақыт тұз сіңірмеу үшін қияр салынған тұздықты суық жерге сақтау керек. Неліктен?
7.Бензин, түтін, нафталин, әтір және басқа иісті заттардың ауада тез таралуын немен түсіндіруге болады?
8.Қатты денелердегі диффузия процесін қалай тездетуге болады?
9.Рельс суығанда оның ұзындығы неге қысқарады?
10. Көп нүктенің орнын толтыр.
9,5 км= ... м; 0,4 м= .... км; 0,5сағ = .... с; 0,5мин=.... с; 5см2= ... м2;
8мм2= ... м2; 12дм2=.... м2.
ІІІ. Жаңа сабақ
Заттың күйлері және оларды молекулалық-
кинетикалық көзқарас негізінде түсіндіру.
қатты сұйық газ

қасиеттері
Температураның өзгеруіне байланысты зат үш күйде: қатты, сұйық, газ күйлерінде болады. Әр түрлі күйдегі заттардың қасиеттері түрліше. Бөлме температурасында (+20оС) сынаптан өзге металдар қатты күйде, ауадағы газдар (-270 оС ) қатты күйге ауысады. Жер бетінде температура негізінен +40оС-дан -50 оС- қа дейін ауытқиды. Газдар төменгі температурада сұйық және қатты күйге ауыса алады. Сынап буы -30 оС-та қатады. Мұз, су, су буы бір заттың , яғни судың үш агрегаттық күйі. Ендеше, мұздың , судың , су буының молекулалары бір – бірінен айнымайды. Бұл үш күй бір – бірінен молекулалары бойынша емес, молекулаларының өзара орналасуы мен қозғалысы бойынша ажыратылады.
Қатты денелер.
Қатты күйдегі денені қысып сығу, созу өте қиын, сондықтан қалыпты жағдайда өзінің көлемін, пішінін сақтайды.Бұл молекулаларының арасында өзара тартылыс күші көп екендігін көрсетеді. Қатты денелердің молекулалары немесе атомдары белгілі ретпен орналасады. Слайдтағы суреттер арқылы түсіндіріледі. Қатты, сұйық , газ молекулаларының орналасуы.
су буы
су
мұз

Қатты денелерді кристалдар деп атайды. Денелер қатты күйге ауысқанда оны құрайтын молекулалар кристалдық тор құрайды.
2.графит атомдары
1.табиғи алмас
1. 2.
Сұйық сынапты термометрдің резервуарынан көруге болады. Сынаптың үстінгі жағында оның булары болады, ол сынаптың газ күйін көрсетеді. Температура-39С болғанда сынап қатады да, қатты күйге айналады.
Оттегі біздің қоршаған ауада газ күйінде болады. Бірақ-193 0С температурада ол сұйыққа айналады екен. Бұл сұйықты -2190С ға дейін мұздатсақ, онда біз қатты күйдегі оттегіні аламыз.
Керісінше, темір қалыпты жағдайда қатты күйде болады. Алайда15350C температурада ол балқып, сұйыққа айналады. Балқыған заттың үстінде оның атомдарынан түзілген газ болады. Шыны молекулалары ретсіз орналасқандықтан оның құрылысы кристалл қатты денеден гөрі сұйық молекулаларының орналасуына ұқсас. Молекулалардың белгілі бір ретпен қайталанып орналасатын денелер– кристалл денелер,ал молекулалары ретсіз орналасатындары– аморф денелер деп аталады. Шыны аморфтф дене. Сұйықтар сияқты шыны молекулалары да аққыш келеді. Бірақ оның аққыштығы өте баяу жүреді.
Электронды оқулықтағы медиаобъектіні көрсету.
Қатты дене қасиеті –пішінін мен көлемін сақтайды.
Сұйықтар.
Сұйық күйдегі денелер өзінің пішінін оңай өзгертеді, бірақ көлемін сақтайды. Электронды оқулықтағы (ыдыстағы сұйықтар) медиаобъектіні көрсету. Сұйық қалыпты жағдайда өзі тұрған ыдыстың пішінін қабылдайтыны жөніндегі мағлұматты, электронды оқулықтағы (ыдыстағы сұйықтар) медиаобъектіні көру арқылы танысу немесе әр түрлі ыдыс пен боялған су арқылы көрсетуге болады. Шприц арқылы сұйықтың көлемін өзгертпейтінін көрсету.
Салмақсыздық жағдайында (мысалы, орбиталық космостық станцияда) сұйық өзінің меншікті медиаобъектіні көрсету –сфералық пішінімен сипатталады. Жаңбырдың кішкентай тамшыларының пішіні де сфералық (тәріздес) болады. Судың сығылмайтыны жөніндегі тарихи дерекке келсек, суды қорғасын шарға құйып, оны дәнекерлеп тастап, қысқан кезде төгілмеу үшін. Одан кейін болат шарды ауыр балғамен соғады. Су сығылмайды, керісінше қабырғасы арқылы сыртқа төгілген.
Сұйықтың молекулалары қатты денелердің молекулаларына қарағанда бір–бірінен алшақ орналасады. Сондықтан олардың арасындағы тартылыс күштері де, тербеліс күштері де қатты денелерге қарағанда кем болады. Сұйық оңай ағады, оңай бөлінеді. Соған қарамастан сұйықтың көлемін өзгерту өте қиын.
Сұйықтардың қасиеті– аққыштық, көлемін сақтайды, пішінін оңай өзгертеді.
Газдар
Газдың меншікті көлемі де , пішіні де болмайды. Ол өзі тұрған ыдысты толтырып тұрады. Мысалы: ауа түсі жоқ, біз оны көрмейміз. Біз қозғалғанда, автомобиль немесе поиыз терезесінің алдында , сол сияқты жел соққанда біздің айналамызда ауа бар екенін байқаймыз. Дененің газ күйіндегі молекулалары оның басқа күйлеріне қарағанда тіптен алшақ орналасады. Сондықтан газ молекулаларының арасындағы тартылыс күші де, тебіліс күші де іс жүзінде білінбейді. Оның молекулалары ретсіз үздіксіз қозғала отырып, берілген көлемнің барлық бағытына тарайды. Газдың механикалық қасиеттерін электронды оқулықтағы медиаобъктілер арқылы талдау.
Газдардың қасиеті –көлемі мен нақты пішіні болмайды, ол берілген көлемді түгел қамтиды.
Қорытынды: кез келген заттың күйін, біріншіден, молекулаларының орналасуына қарап, екіншіден, олардың қозғалыстарына қарап айыру қажет.
ІV.Бекіту. Заттың күйлері және оларды молекулалық-
кинетикалық көзқарас негізінде түсіндіру.
Қатты Сұйық Газ

Қасиеттері
Жаңа сабақты трек схема арқылы қорытындылау.
Суреттер арқылы бекіту


2.Физика сұрақтары мен есептерінің жинағы. 7-8 сыныптарға арналған
есеп кітапшасының 8-9 беттеріндегі № 40-48 есептерін шығару.
3.Ауызша есеп.
1. Бір зат молекулаларының көлемдері мен құрамы бірдей ме?
2. Газды сұйыққа қарағанда неге көбірек сығуға болады?
3.Cымның қыздыру кезіндегі ұзындықтарының артуы немен түсіндіріледі?
Үйге тапсырма. §16.Эксперименттік тапсырма. 2.4-2.5
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: №2.Зертханалық жұмыс. Кішкентай денелердің өлшемін анықтау.
Сабақтың мақсаты:1. Кішкентай денелердің өлшемін қатарлау тәсілімен
үйрену.
2.Ептілікке баулу.
Сабақтың барысы: І Ұйымдастыру.
Сәлемдесу, оқушыларды түгендеу, құралдарды тарату,
техника қауіпсіздігі бойынша мағлұмат беру.
Жұмыстың мақсаты: қатарлау тәсілімен өлшеп үйрену.
Құрал-жабдықтар: сызғыш, кішкентай денелердің жиынтығы (бытыра, подшипник шариктері, бұршақ, тары, сымның қиындылары, т.б.), астауша, бұранда, бұрандашеге, гайка.
1 – тапсырма. Шариктің диаметрін олшеу.
Жұмыстың барысы:
Астаушаға шариктердің бірнешеуін салыңдар да, оның екі жағындағы жылжымалы тиекті қозғай отырып, оларды бір-біріне түйістіріңдер. Сызғышпен екі тиектің L ара қашықтығын өлшеп алыңдар. Оны астаушадағы шариктердің N санына бөліп, бір шариктің диаметрін анықтаңдар:
d=LNҰсақ денелердің өлшемдерін анықтайтын мұндай тәсіл қатарлау тәсілі деп аталады. Қатарлау тәсілімен жоғарыда аталған басқа да материалдардың өлшемдердін (диаметрлерін) анықтауға болады.
Өлшеу мен есептеу нәтижелерін мына кестеге жазыңдар:
Зерттелетін
дене Қатардағы бөлшектің саны (N) Қатардың ұзындығы
(, мм ) Диаметр
(d, мм) Диаметрді өлшеу қателігі
(hd, мм)
Шарик
Бұршақ
Сым 2 – тапсырма. Бұранда қадамын өлшеу.
Жұмыстың барысы:
Бұранда қадамы деп қатар жатқан орам оймасының ара қашықтығын айтады. Бұранда қадамы өте аз шама болуы да мүмкін. Сондықтан оны анықтау үшін де қатарлау тәсілі қолданылады.
Бұранданың немесе бұрандашегенің орам оймалары орналасқан бөлігін ұзындығын сызғышпен өлшеп алыңдар. Одан кейін оймалардың N орам санын мұқият санап шығындар. Бұранда қадамы: d= /N өрнегімен анықталады.
Бұранда қадамын анықтауда (әсересе, оймалы ішкі жағында болатын гайкалар үшін) бұранда оймасының бедерін қағаз бетіне түсіріп алып өлшеу ұтымды болады. Ол үшін бұранда оймасы орналасқан бетті сия немесе жұмсақ графикпен (қарындашпен) бояп алу керек.
Өлшеулер мен есептеулердің нәтижелерін мына кестеге жазыңдар:
Зерттелетін дене Ойма ұзындығы
(, мм) Орам саны
(N)Бұранда қадамы
(d, мм) Бұранда қадамын өлшеу қателігі
(hd, мм)
Бұранда
Гайка
Бұрандашеге Үйге тапсырма: ІІ тараудың қорытындысы бойынша жүргізілетін тестке
дайындалу.



7-сынып
Сабақтың тақырыбы: «Әр түрлі температурадағы диффузия құбылысын анықтау»
Сабақтың мақсаты: Оқушылардың өз беттерімен дербес жұмыс істеу дағдыларын қалыптастыру. «Заттардың құрылысы» алған білімдерін
тексеріп, олқылықтарын анықтап жою жолдарын табу.
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру.
II.Практикалық жұмысты орындау.
III. Толықтырушы тест жұмысын жүргізу.
І нұсқа
1.Барлық заттар бөлінбейтін өте кішкентай бөлшектерден тұрады деп
жорамалдаған
2.Атомның күрделі екендігі бірнеше бөлшектерге бөлінетіндігін
анықталған ғасыр
3.Протон мен нейтрон атомның орналасуы
4.Табиғатта, жасанды атомдарды қосқанда, әртүрлі
5.Заттың ерекшелігін сипаттайтын ең ұсақ бөлшек
6.Диффузия ұғымы
7.Дененің немесе заттың жылулық күйін сипаттайтын физикалық шама
8.Аққыштық, көлемін сақтайды және пішінін өзгертеді
9. Есеп.Жауыннан кейін неге жолдың шаңы көтерілмейді?
10.Есеп.Борды екіге бөліп алып, қайтадан неге орнына келтіре алмаймыз?
11. Есеп.Қандай күйдегі –қатты немесе сұйық –қорғасынның молекулалары
арасындағы тартылыс көп болады?
12.Есеп. Бөлме температурасындағы су, қант, ауа, қалайы, спирт, мұз, оттегі, алюминий, сүт, азот қандай күйде?
13. 3 сағ 15 минуттағы секунд санын анықта.
14.Есеп. Ұзындығы 4,5см, ені 3,4мм, биіктігі 8,2см тастың көлемін анықта.
15. Есепте : 108×109= 10-4×10-8= 10-11:109=
16. Есепте: 9,5 мм2 = м2; 9,8 см2= м2; 12,6 см3= м3; 9,4 дм3= м3;
ІІ нұсқа
1.Бөлінбейтін бөлшектерді Демокрит
2.Атом үш түрлі элементтердің жиынтығынан тұрады, олар
3.Электрон
4.Элементтің физикалық химиялық қасиеттерін сипаттайтын ең ұсақ бөлшек
5.Молекулалар мен атомдардың салдарынан жанасып тұрған заттардың бөліктерінің бір –біріне өтіп таралуы
6.Пішіні мен көлемін сақтайды
7.Тұрақты көлемі мен нақты пішіні болмайды,берілген көлемді түгел қамтиды
8.МКТ негізгі қағидалары
9.Есеп. Cутегімен толтырылған, балалар ойнайтын, резеңке шардың бірнеше сағаттан соң неге босап қалады?
10.Есеп. Бірдей мөлшерде су құйылған стақандарға шақпақ қант салынған. Бірінші стақандағы қант тез ериді де, екінші стақандағы қант кейінірек еру себебі неден?
11. Есеп.Ашық ыдыстың көлемін 50% газбен толтыруға бола ма?
12.Есеп. Су буланып буға айналды.Бұл жағдайда судың өз молекулалары өзгерді ме? Олардың орналасуы мен қозғалысы қалай өзгерді?
13. 4 сағ 22 минуттағы секунд санын анықта.
14.Есеп. Ұзындығы 3,3см, ені 2,4мм, биіктігі 6,2см кірпіштің көлемін анықта.
15. Есепте : 105×106= 10-6×10-7= 10-15:106=
16. Есепте: 6,4 мм2 = м2; 6,7 см2= м2; 14,9 см3= м3; 4,3 дм3= м3;
Тест жауаптары.
І нұсқа ІI нұсқа
1.ертедегі грек ғалымдары 1. атомдар деп атады
2.ХІХ-ХХ ғасырларда 2. протон, нейтрон, электрон
3. ортасында ядросында орналасқан 3. сыртынан айналып жүреді, заряды теріс
4.92атом бар, 92химиялық элемент 4.сол элементтің атомы
5. сол заттың молекуласы 5. диффузия
6. латынша жайылу, таралу 6. қатты
7. температура 7. газ
8.Сұйық 8. барлық денелер молекулалардан (атомдардан) тұрады, молекулалар үздіксіз бей- берекет қозғалыста болады, молекулалар (атомдар) өзара әрекеттеседі
3. Кестені сызып толтыр.
Заттың агрегаттық күйлері Пішіні Көлемі Сығылуы
Газ (оңай өзгертеді) (өзгертеді, берілген көлемді түгел қамтиды) (сығылады)
Сұйық (өзгертеді, аққыштық қасиеті бар) (сақтайды) (сығылмайды)
Қатты (өзгертпейді) (сақтайды) (сығылмайды)

Үйге тапсырма: §18. «Планеталардың қозғалысы» тақырыбын оқып, жоспар
құрып келу. Сол жоспар арқылы жауаптарын дайындап келу.

Жаңа білім алу сабағы.
Сабақтың тақырыбы: Механикалық қозғалыс. Санақ денесі. Қозғалыстың
салыстырмалылығы. Күн жүйесінің құрылысы туралы
ежелгі ғалымдардың көзқарастары.
Сабақтың мақсаты:
білімділік:эклиптика,задиак белдеуі ұғымын түсіну, задиак шоқжұлдыздары мен ғалымдардың еңбектерімен танысу, механикалық қозғалыс, санақ денесі ұғымдарын түсіну;
дамытушылық: МКТ теорияны біле отырып, байланыстыра отырып дамыта оқыту;
тәрбиелік; белсенділігін арттыру;
Көрнекілік:Суреттер, схемалар, электронды оқулық, интерактивті тақта.
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру.
ІІ.Үй тапсырмасын қайталау.
ІІ тараудың қорытындысы бойынша тест жұмысының қорытындысымен
таныстыру.
§18. «Планеталардың қозғалысы» тақырыбы бойынша оқушылардың дайындаған баяндамаларын тыңдап, қорытындылау.
ІІІ.Жаңа сабақ
Механикалық қозғалыс. Санақ денесі. Қозғалыстың салыстырмалылығы.
механикалық қозғалыс санақ денесі салыстырмалылығы
Ең қарапайым физикалық құбылыстардың бірі денелердің механикалық қозғалысы болып саналады.
Дененің механикалық қозғалысы дегеніміз санақ денесі үшін алынған қандай да бір басқа денеге қатысты оның орнының өзгеру процесі.
Дененің қозғалатындығы немесе қозғалмайтындығын анықтау үшін алдымен санақ денесін таңдау керек, ал содан кейін қарастырылатын дененің таңдалынған денемен салыстырмалы түрде орны өзгере ме, осыны анықтау керек. Сол кезде дене әлде бір сынақ денесімен салыстырмалы түрде қозғала алады және бір мезгілде басқа басқа санақ денесіне қатысты қозғалмайды.
Санақ денесі-бұл салыстырмалы түрде барлық қалған денелердің орны қарастырылатын дене. Санақ денесін еркін түрде таңдайды. Не тиімді болса, сол санақ денесі бола алады.
Мысалы, пойызда отырған адам темір жол полотносына қатысты қозғалады, бірақ пойыз вагонымен салыстырғанда тыныштықта тұрады. Жерде жатқан тас Жермен салыстырғанда тыныштықта түрады, бірақ күнге қатысты қозғалады. Аспандағы ұшақ бұлттарға қатысты қозғалады, бірақ ұшқыштың орындығына отырған адамға қатысты тыныштықта тұрады.
Санақ денесімен қатар координата жүйесі қажет. Санақ жүйесі деп санақ денесімен байланысқан координата жүйесі мен сағатты айтады.
Бір орнынан екінші жерге орын ауыстыра отырып, бөлшек (немесе материялық нүкте) әлде бір сызық бойынша қозғалады. Бөлшек қозғалатын сызықты траектория деп атайды.
Траектория әр түрлі формаға ие бола алады. Траекторияның формасы туралы кейде қозғалыстағы дененің қалдыратын көрінерлік ізі бойынша төрелік айтуға болады. Мұндай іздерді кейде ұшып бара жатқан ұшақтар немесе түнгі аспанда құлап түскен метеорлар қалдырады.
Траектория формасы санақ денесін таңдауға тәуелді болды. Мысалы, Жерге қатысты Ай қозғалысының траекториясы шеңбер болып, ал Күнге қатысты-сызықтың формасы тым күрделі болып келеді.
Дене қозғалған траекторияның ұзындығы жүрілген жол деп аталады. Жолды өлшеген кезде жолдың бірлігі пайдаланылады. Механикалық қозғалыс жөнінде мағлұматты қосымша интерактивті тақтадағы суреттер арқылы толықтырылады.

Планеталардың қозғалысы

планета қозғалысы ерекшеліктері әр планетаға сипаттама
Оқушылардың өз беттерімен дайындаған жұмыстары тыңдалып, бағаланады, қорытынды жасалынады. (Әр планета әр оқушыға жеке берілген.)
Планеталардың суреттері тақтадан көрсетіліп тұрады.
1.
2.3. 4.
(1.Сатурн; 2.Юпитер; 3.Марс; 4.Меркурий)
Күннің жылдық қозғалысы.

Эклиптика Задиак шоқжұлдыздары Задиак белдеуі

Күн мен түннің теңелуі Жазғы, күзгі Күн тоқырауы

Күннің қозғалысы
Күнді бақылай келе, ғалымдар ерте кезден-ақ оның жұлдыздар арасында қозғала отырып, бір жылда аспан сферасының үлкен дөңгелегімен бір айналым жасайтынын байқаған.Бұл дөңгелекті ежелгі гректер эклииптика деп атаған. Ол зодиак шоқжұлдыздары деп аталатын 12 шоқжұлдыз арқылы өтеді.
Шоқжұлдыздардың жиыны зодиак белдеуі деп аталады. Күн эклиптика бойымен жылжи отырып, аспан экваторында 21 наурыз және 23 қыркүйекке сәйкес келетін, күн мен түннің теңелу нүктесі. Балықтар шоқжұлдызында, ал күзгі теңелу нүктесі Таразы шоқжұлдызында болады. Ең ұзақ күн- жазғы Күн тоқырау күні. Ең қысқа күн- қысқы Күн тоқырау күні.
Атақты Пифагордың оқушылары Күннің жұлдыздар арасындағы көзге түсерлік қозғалысы Жердің қозғалуы салдарынан болады деп болжаған. Мың жылдан кейін Н.Каперникке дейін, ешкім Жердің қозғалатыны жай туралы айтпады. Күннің бетінде көптеген қоңыр дақтарды бақылай отырып, ғалымдар Күннің шығыс шетінен батыс шетіне қарай ығысатынын анықтаған. Күн өзінің жанындағы планеталардың қозғалыс бағытымен өз осін айнала қозғалады.
Күн жүйесінің құрылысы
туралы ежелгі ғылымдардың көзқарасы.

Аристотель Птолемей Коперник Бируни
Күн жұйесінің құрылысы Күн жүйесіне енетін планеталар
Төменгі планеталар жоғарғы планеталар Күнге жақын планеталар
алып планеталар

Ежелгі Греция ғалымдары дүниенің геоцентрлік жүйесінің негізінде алды. ІV ғасырда өмір сүрген ежелгі грек ойшылы, ғалым –энциклопедист Аристотель де, Жерді қозғалмайды деп есептеді. Айдың тұтылуы бойынша , Жердің пішіні шар тәрізді екені белгілі болды.
ІІ ғасырда өмір сүрген ежелгі грек ғалымы александриялық Клавдий Птомелей (90-160жж.) өзінен бұрын өмір сүріп, кейінгілерге жол салып кеткен Аристотель , Гиппарх т.б. еңбектеріне сүйене отырып, геоцентрлік (грекше гео-жер) жүйесін жасады. Жер қозғалмайды , басқа шырақтар оны айналып жүреді деді. Бұл көзқарас он төрт ғасырдай өмір сүрді.
973 жылы Хорезимде дүниеге келген орта азиялық , ғалым- астроном, математик, физик, географ, философ, этнограф, дәрігер Әбу Райхан Бируни өзінің 150 еңбегінің 50-ін астрономияға арнаған. Ол Птолемейдің гелиоцентризмін жақтады. Бируни Күнді отты шар деп есептеген. Ол көп саяхат жасап , аспан шырақтарына қарап бағдарлаудың түрлі тәсілдерін ойлап тапты. 1031 ж үлкен еңбегі шықты. 1887 ж Лондонда алғаш рет араб тілінде
басылып шықты.
Күн жүйесінде сегіз планетадан басқа кіші планеталар табылды. Марс пен Юпитердің арасында астероидтар деп аталатын кіші планеталар бар.
Орбиталары Жер орбитасының ішкі жағында орналасқан планеталар Меркурий, Шолпан төменгі планеталарға жатады.
Орбиталары Жер орбитасының сыртқы жағында орналасқан планеталар
Марс, Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун жоғарғы планеталар.
Күнге жақын планеталар: Меркурий, Шолпан, Жер, Марс.
Алып планеталар: Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун.
ІV.Бекіту.
1.Оқушылардың планеталар туралы дайындаған слайдтары мен баяндамалары талданады.
2. Қосымша сұрақтар:
1. Механикалық қозғалысқа мысал келтір.
2.Метроның бірдей көтеріліп келе жатқан екі эскалаторында тұрған
адамдар бір-бірімен салыстырғанда қозғалыста бола ма,әлде
тыныштықта тұра ма?
3.Тігін машинасының қай бөлігі қандай қозғалыс жасайды?
Есептер мен жаттығулар жинағы кітабынан № 126-129 есептерді шығару.
V.Үйге тапсырма.§11,12,13.8-тапсырма. 1; 2.
Сабақтың тақырыбы: Коперниктің гелиоцентрлік жүйесі.
Сабақтың мақсаты:
білімділік: эклиптика, задиак белдеуі ұғымын түсіну, задиак шоқжұлдыздары мен ғалымдардың еңбектерімен танысу.
дамытушылық: эклиптика, задиак белдеуі ұғымын, задиак шоқжұлдыздары мен ғалымдардың еңбектерін, механикалық қозғалыс, санақ денесі ұғымдарын байланыстыра отырып дамыта оқыту;
тәрбиелік: өз білімін бағалауға үйрету;
Көрнекілік:41-42 суреттер, интерактивті тақта, электронды оқулық.
Сабақтың барысы: І.Ұйымдастыру
ІІ.Үй тапсырмасын қайталау
Ойын «Жекпе-жек»
Сынып екі топқа бөлінеді.Өткен тақырыпқа байланысты 1-топ оқушылары 2-топ оқушыларына 10 сұрақ қойып, жауаптарын бағалайды. Содан кейін 2-топ оқушылары 1-топ оқушыларына 10-сұрақ қойып, бағалайды. Бағаны оқушылар өздері қояды. Алған бағаларына сәйкес жеңген топты анықтайды. Логикалық есептер шығару.
ІІІ. Жаңа сабақ.
Коперник теориясы бойынша Қазіргі кездегі Әлем жүйесі
әлемнің құрылысы
Коперниктің гелиоцентрлік жүйесі

Коперник ілімін жақтаушылар Коперник теориясының маңызы
Күн жүйесі құрылысының жобасын алғаш рет дұрыс түсінген Н.Каперник. Ол «Жер қозғалмайды» деген жобаны теріске шығарды. Коперник Жер өз осін айнала отырып, барлық планеталармен бірге кеңістікте Күнді айнала қозғалады, Ай Күнді емес Жерді айнала қозғалады деді. Коперник Польша, Италия университетінде үздік оқып, (математика, астрономия, құқық, медицина) білім алып, Күнді бақылауды мақсат еткен. Ол аспан денелерінің қозғалыс кестесін жасады, оған 324 мың шаманы есептеді. 1543ж « Аспан сферасының айналуы туралы» еңбегін жазды. Н. Каперник планеталар жүйесінің центріне Күнді орналастырып, оны гелиоцентрлік жүйе деп атады. (грекше гелиос-Күн)
Күн жүйесінің қазіргі заманғы сызбасын, сурет арқылы түсіндіру.
Н.Коперниктің ілімін көптеген ғалымдар: Тихо Браге, Джордано Бруно, Иоганн Кеплер, Галилео Галилей, Исаак Ньютон қолдап, одан әрі дамытты.
Н.Коперник теориясы физика мен астрономияның және тұтас жаратылыстанудың дамуында аса маңызды рөл атқарды. Соның негізінде ғылымға қозғалыстың салыстырмалылығы және санақ жүйесі деген ұғымдар енгізілді. Тек осы теория негізінде И.Кеплер мен И.Ньютон қозғалыстын нақты зандарын аша алды.
ІV.Бекіту. Сұрақ-жауап.
1. Коперник теориясы бойынша Әлем құрылысы қандай?
Ол жүйе қалай аталады?
2.Коперниктің ілімін жақтаушылар кімдер?
3. Коперник аспан шырақтарының қозғалысын қалай түсіндірді?
Суреттер,схемалар арқылы бекіту.
V.Үйге тапсырма. § 21.§ 22-23 10-тапсырма.
Сабақтың тақырыбы: Материялық нүкте.
Қозғалыс траекториясы. Жол және орын ауыстыру.
Сабақтың мақсаты:
білімділік: Материялық нүкте, қозғалыс траекториясы ұғымын түсіну.Түзу сызықты, қисық сызықты қозғалысты және жол мен орынауыстыру физикалық шамаларының айырмашылықтарын түсіну;
дамытушылық: механикалық қозғалыс, санақ денесі ұғымдарын байланыстыра отырып дамыта оқыту;
тәрбиелік: өз білімін бағалауға үйрету;
Көрнекілік:43-46 суреттер, арбаша,жүк блок, шүмегі бар ыдыс, интерактивті
тақта, электронды оқулық.
Сабақтың барысы: І.Ұйымдастыру
ІІ.Үй тапсырмасын қайталау
ІІІ. Жаңа сабақ
Механикалық қозғалыс туралы сөз болғанда, кей жағдайда қозғалыстағы денені нүкте ретінде қарастырады. Дене қозғалысын сөз еткенде, кейде сол дененің бір нүктесінің қозғалысын сипаттау жеткілікті. Мысалы, мұхиттағы кеменің өлшемдері оның сапарының ұзақтығымен салыстарғанда өте аз, сондықтан кеменің мұхиттағы қозғалысын сипаттаған кезде оны нүкте деп санайды. Бұл нүктені материялық нүкте дейді. Материялық нүкте деп қозғалыстың қарастырылып отырған жағдайында өлшемдерін елемеуге болатын денені айтады. Дененің немесе материялық нүктенің санақ денесімен салыстырғандағы қозғалысы кезінде сызық түрінде қалдырған ізі қозғалыс траекториясы деп атайды.
Траекторияның түріне қарап қозғалысты түзусызқты немесе қисықсызықты деп бөледі.
Қандай да бір уақыт аралығында дене жүріп өткен траекторияның ұзындығы осы уақыт ішінде жүрілген жол деп аталады. Оны s әрпімен белгілейді.
Дененің (немесе материялық нүктенің ) орын ауыстыру деп дененің бастапқы орнын оның келесі орнымен қосатын бағытталған кесіндіні айтады. Дененің орын ауыстыруын оның қозғалыс траекторясынан ажырата білу керек.
ІV.Бекіту. Сұрақ-жауап
1.Жерді материялық нүкте деп алуға бола ма?
А) Жерден күнге дейінгі арақашықтық. Б) Жер экваторының ұзындығы.
2..Әр түрлі суреттер арқылы түзу, қисық сызықты қозғалысты анықтап,
тұжырымдау.
3.Материялық нүкте .
4.Дененің қозғалыс траекториясы.
5.Допты қолдан түсірді. Доптың қозғалыс траекториясын сыз.
6.Материялдық нүктеге мысал келтір.
7.Жол.
8.Орынауыстыру.
9. Біз таксиге не үшін ақы төлейміз? Жол үшін бе, әлде орынауыстыру
үшін бе?
Суреттер,схемалар арқылы бекіту.
V.Үйге тапсырма. § 15-16. 11-тапсырма.
Сабақтың тақырыбы: Бірқалыпты және бірқалыпты емес қозғалыстар.
Жылдамдық. Жылдамдық бірліктері.
Сабақтың мақсаты:
білімділік: бір қалыпты және бірқалыпты емес қозғалыстарды түсініп, ажырата білу. Жылдамдық, жылдамдық бірліктерімен танысу
дамытушылық:материялық нүкте, қозғалыс траекториясы ұғымын, түзу сызықты, қисық сызықты қозғалысты және жол, орын ауыстыру физикалық шамалардың айырмашылықтарын біле отырып, жаңа сабақты байланыстыра отырып дамыту;
тәрбиелік: ұйымшылдыққа баулу;
Көрнекілік: арбаша,жүк блок, шүмегі бар ыдыс,суреттер,интерактивті
тақта,электронды оқулық.
Сабақтың барысы: І.Ұйымдастыру
ІІ.Үй тапсырмасын қайталау Фронтальді сұрау.
1.Механикалық қозғалыс деп қандай қозғалысты айтады?
(дененің немесе дене бөлшектерінің уақыт өтуіне қарай бір- бірімен салыстырғандағы орнының өзгеруі)
2.Дененің орнының өзгеруін қалай түсінуге болады? (мысал келтіру)
3.Санақ денесі деген не? (қозғалмайды деп есептелетін және басқа денелердің қозғалысы соған салыстырылып қарастырылатын дене)
4.Күн жүйесіндегі планеталардың саны нешеу? (сегіз «Меркурий, Шолпан, Жер (Аймен қоса), Марс, Юпитер,Сатурн,Уран,Нептун)
5.Құралсыз көзбен неше планета көруге болады? (Меркурий, Шолпан, Марс, Юпитер,Сатурн)
6.Санақ жүйесі деп нені атаймыз? (санақ денесімен байланысқан координата жүйесі мен сағат)
7.Күнге ең жақын планеталарды ата.(Меркурий, Шолпан, Жер, Марс)
8.Күннен қашықтығы бойынша үшінші планета. (Жер)
9.Жерден екі есе кіші планета (Марс)
10.Жерден онбір есе, массасы жағынан үш жүз есе үлкен планета (Юпитер)
11.Отыз жылда Күнді бір рет айналатын планета (Сатурн)
12.Планеталардың айналу бағытына қарама –қарсы планета (Уран мен Шолпан)
13.1846 жылы табылған планета (Нептун)
14.Күн жүйесіндегі планеталардың ең кішісі (Плутон)
15.Күннің бір жылда аспан сферасының бір айналым жасайтын үлкен дөңгелегі (эклиптика, он екі шоқжұлдық арқылы өтеді)
16.Бір жыл ішінде айлар санына сәйкес келетін шоқжұлдыздар жиыны (задиак белдеуі)
17.Дүниенің геоцентрлік жүйесін ашқан ғалым
(Аристотель, Жер қозғалмайды)
18.Гелиоцентрлік жүйені жақтаған,жүзеге асырған ғалымдар
(Птолемей, Коперник)
19.Жоғарғы планеталар ға жататындар (Марс,Юпитер, Сатурн,Уран,Нептун,
Меркурий, Шолпан, Жер, Марс, Күн)
20.Алып планеталар (Юпитер, Сатурн,Уран,Нептун)
21.Төменгі планеталар (Меркурий, Шолпан)
ІІІ. Жаңа сабақ. .
« Пікір-талас»
орынауыстыру
Класс үш топқа бөлінеді. 1-топ «Материялық нүкте», 2-топ «Жол және орынауыстыру», 3- топ «Бірқалыпты, бірқалыпты емес қозғалыстар»- тақырыптарын өз беттерімен оқып талдайды. Материялық нүкте, қозғалыс траекториясы, жол, орынауыстыру, бірқалыпты, бірқалыпсыз қозғалысқа мысал келтіріп, суретін салып, анықтамасын, айырмашылықтарын жазып әрбір топ түсіндіреді.
орынауыстыру

ІV.Бекіту.
Есептер шығару. №146-153
1.Жерді материялық нүкте деп алуға бола ма?
А) Жерден күнге дейінгі арақашықтық. Б) Жер экваторының ұзындығы.
2.Әр түрлі суреттер арқылы түзу, қисық сызықты қозғалысты анықтап,
тұжырымдау.
3.Материялдық нүкте .
4.Дененің қозғалыс траекториясы.
5.Допты қолдан түсірді. Доптың қозғалыс траекториясын сыз.
6.Материялдық нүктеге мысал келтір.
7.Жол.
8.Орынауыстыру.
9. Біз таксиге не үшін ақы төлейміз? Жол үшін бе, әлде орынауыстыру
үшін бе?
9.Бірқалыпты қозғалыс деп.
10.Бірқалыпты емес қозғалыс деп.
11. Автомобиль сағат сайын 60км жол жүрді. Қозғалыс жылдамдығы қандай?
V.Үйге тапсырма. §17-18 . 5-жат. №3;4
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Бірқалыпты түзу сызықты қозғалыс графигі. Инерция.
Сабақтың мақсаты:
білімділік: дененің қозғалыс жылдамдығының өзгеру себебін түсіну;
дамытушылық: бірқалыпты және бірқалыпты емес қозғалыстар, жылдамдық. жылдамдық бірліктерін жатқа біле отырып дмыту;
тәрбиелік: физика тілінде сөйлеуге дағдыландыру;
Көрнекілік: суреттер,графиктер, формулалар, өлшем бірліктер жазылған
кестелер.
Сабақтың барысы: І.Ұйымдастыру
ІІ.Үй тапсырмасын қайталау
1.Сұрақ-жауап.
2.Ойын арқылы ұзындық, көлем бірліктері бойынша жауаптарын таба алу.
Ойын «Дәлдеп көзде»
5км 5 102м 4л 4 10-4м3
0,5км 5 103м 0,4л 4 10-3м3
9см 9 10-3м 8см2 8 10-2м2
9мм 9 10-6м 8дм2 8 10-4м2
9дм 9 10-1м 8мм2 8 10-6м2
9мкм 9 10-2м 0,8см2 8 10-5м2
ІІІ. Жаңа сабақ.
Жылдамдық. Жылдамдық бірліктері. Бірқалыпты қозғалыс кезіндегі
орташа жылдамдық. Бірқалыпты түзу сызықты қозғалыс графигі.

мысал анықтама формула график кесте
Бірқалыпты қозғалысты график түрінде сызып, бейнелеуді үйрену үшін бірнеше мысалдарды келтіру.
х=х0+ υt- Бірқалыпты түзусызықты қозғалатын дененің немесе материялық нүктенің қозғалыс теңдеуі деп аталады.
Сен үйдің алдында тұрсың деп ұйғардық. Сен оны қозғалуға «мәжбүрлей» аласың ба? Жоқ деп ойлайсың. Онда сенің қателескенің. Ғимаратты қозғалысқа келтіру үшін өзіңнің жүруің жеткілікті. Егер де сен үйден тысқа қарай бағыт алсаң, онда ол сенен қашықтай бастайды. Қашықтауы- демек саған қатысты қозғала бастайды.
Сұрақты басқаша қоялық. Сен үйді өзіңе қатысты емес, әлде бір басқа денеге, мысалы, Жерге, қоршаған ағаштарға және т. б қатысты қозғалуға мәжбүрлей аласың ба? Қайдам. Ол үшін сонша айтарлықтай әрекет талап етіледі, сенің қолыңнан ешнәрсе келмейді. Өз-өзінен ғимарат Жерге қатысты қозғалмайды. Жерге қатысты тыныштық күйде тұрған дене өзінің тыныштық күйін басқа дене оны осы күйден шығарғанға дейін сақтайтын болады.
Қозғалыстағы дене жылдамдығының кемуі және оны тоқтату өз өзінен болмайды. Ол үшін басқа денелердің әрекеті керек. Мысалы, тақтай арқылы өткен оқтың жылдамдығы тақтай әрекетінің арқасында кемиді; сырғанап келе жатқан доп жерге үйкелеудің салдарынан тоқтайды және т.б
Дененің жылдамдығы Жерге қатысты өзгерту үшін басқа денелердің әрекеті қажет.
Бірқалыпты және түзу сызықты қозғалыс әлдебір дененің әрекетінсіз бола алатындығын тағайындады.

Құмды жаймалап кедергіні азайталық. Бұрынғы биіктіктен түскен арба енді бұрынғыға қарағанда үлкен қашықтыққа барып тоқтайды. Егерде құмды алып тастайтын болсақ, онда арба одан да алыс қашықтыққа барып тоқтайды. Олай болса, басқа дененің арбаға әрекеті неғұрлым аз болса, оның қозғалыс жылдамдығы солғұрлым аз өзгереді, оның қозғалысы соғұрлым бірқалыпты қозғалысқа жақындайды.
Қандай да бір денелермен тыныштық күйден шығарылған кез келген дене әрекет тоқтағаннан кейін инерция бойынша қозғалысын жалғастырады.

Интерактивті тақта арқылы бірнеше графиктерді талдау, есептер шығару.
1. Жылдамдық графигі бойынша дененің 5 с уақыт аралығында жүрген жолы

A) 125 м. B) 175 м. C) 75 м. D) 150 м. E) 100 м.
Интерактивті тақтадағы бірнеше ауызша есептерді шығару.
ІV.Бекіту
Есептер шығару. №108-110.
Өздік жұмыс.
1.72 км/сағ нені білдіреді?
2.Кестені сызып, толтыр.
Физикалық шамалар Белгіленуі Өлшем бірлігі Өлшейтін құрал Формула
Жылдамдық Орын ауыстыру Уақыт 3.а).х0 = 0; υ= 18км/сағ жылдамдықпен қозғалатын дененің қозғалыс
графигін сыз.
б). х0 = -2м; υ= 4м/с жылдамдықпен қозғалатын дененің қозғалыс
графигін сыз.
в).х0 = 5м; υ= -10м/с жылдамдықпен қозғалатын дененің қозғалыс
графигін сыз.
4.*Есеп. Дене қозғалысы жылдамдығының Х осіне проекциясының теңдеуі Vх= 6+0,5t.
А). Дененің бастапқы жылдамдығының проекциясы мен оның
үдеуін анықта.
Ә). Дененің бастапқы жылдамдығының проекциясы мен оның
үдеуін анықта.
Б). Дененің қалай қозғалатынын сипатта , Vх= 6+0,5t
теңдеуінің графигін сыз.
V.Үйге тапсырма. §20-21.7-жаттығу №2
Сабақтың тақырыбы: Бірқалыпты қозғалыс кезіндегі орташа жылдамдық
Сабақтың мақсаты:
білімділік: жылдамдық, жылдамдық бірліктері, бірқалыпты қозғалыс кезіндегі орташа жылдамдық, бірқалыпты түзу сызықты қозғалыс графигінің сызылу жолдарын білу.
дамытушылық: есеп шығару жолдарын үйрету арқылы дамыта оқыту;
тәрбиелік:белсенділігін, ынтасын арттыру;
Көрнекілік:интерактивті тақтаны қолдану.
Сабақтың барысы: І.Ұйымдастыру
ІІ.Үй тапсырмасын қайталау
1.Трек-схема арқылы қайталау.
2.Ауызша есептер шығару.
1. Есеп.Дене 5 с ішінде 10 м жолды қандай жылдамдықпен жүріп өтті?
2. Есеп.Ұлу 5 10-2м/с жылдамдықпен 20 сек ішінде қанша жол жүреді?
3.Есеп.Поезд 20секундта 72км/сағ жылдамдықпен бір қалыпты қозғалады. Осы
уақыт ішінде поезд қанша жол жүреді?
4.Есеп.Ағысының жылдамдығы 0,5м/с өзенмен жүзіп келе жатқан сал 15км
қашықтықты қанша уақытта жүріп өтеді?
Жекпе-жек. Екі оқушы тақтаға шығып, жарысады.
Санамақ
1-ші оқушы
Бір дегенім жылдамдық
Екі дегенім жол
Үш дегенім уақыт
Сонда жылдамдықты тапсақ
Жолды уақытқа бөлемін.
Қане тапшы сен уақытты Санамақ
2-ші оқушы
Бір дегенім уақыт
Екі дегенім жылдамдық
Үш дегенім жол
Сонда уақытты тапсақ
Жолды жылдамдыққа бөлемін.
Қане тапшы сен жолды. т.с.с.
Формулаларды қайталап болған соң , есептер шығарылады.
1.Сұрақ-жауап,есептер №113-116.
1.Инерция.
2.Неліктен шұңқырдан жүгіріп барып секірген оңай?
3.Жақындап келе жатқан көліктің алдынан көшені неліктен кесіп өтуге
болмайды?
4.Сыртқы киімді қатты сілкігенде неліктен жаңбыр тамшылары ұшып
түседі?
V.Үйге тапсырма. Қайталау.8-жаттығу.(3,4)

7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Бақылау жұмысы
Сабақтың мақсаты:
Оқушылардың алған білімдерін тексеру, формулаларды жатқа біліп, есеп шығарғанда қолдана білуге жаттықтыру;
тәрбиелік:өз бетімен жұмыс істеуге, ұқыптылыққа баулу;
Сабақтың барысы: І.Ұйымдастыру.
І нұсқа
1.Есеп. . Бала өзінен 680 м қашықтықтағы ағаш кесіп жатқан адамның жұмысын бақылап тұр. Бала балтаның ағашқа тигендегі дауысын (дыбысын) 2 с өткен соң естиді. Осы деректер бойынша дыбыстың ауадағы жылдамдығын табыңдар.
2.Есеп. 60 км жерді қоян 1 сағатта, қасқыр 1 сағат 20 минутта жүгіріп өтеді. Бұл жануарлардың жылдамдықтарын есептеп табыңдар да, оларды бір-бірімен салыстырыңдар.
3.Есеп.Моторлы қайық алғашқы 5 мин ішінде 2 км, келесі 12 мин ішінде 5,5 км, соңғы 3 мин ішінде 900 м жол жүрген. Қайықтың бұл қозғалысын бірқалыпты деп айтуға бола ма? Қайықтың барлық қозғалған уақыт ішіндегі орташа жылдамдығын табыңдар.
ІІ нұсқа
1.Есеп.Сүт қоректі жануарлардың ішінде ең шапшаң жүгіретіні гепард. Жақын дистанцияда оның жылдамдығы 112 км/сағ –қа жетеді. Гепардтың жылдамдығы мен автомобильдің 30м/с-қа тең жылдамдығын салыстырыңдар.
2.Есеп. Бірінші космостық жылдамдық (дене Жердің жасанды спутнигі болу үшін оған қажет жылдамдық) 8 км/с-қа тең. Осындай жылдамдықпен ұшқан ракета 1 мин ішінде қандай қашықтықта болады?
3.Есеп. Советтік космостық ракета Жерден Айға дейін ұшқанда 410000 км арақашықтықты 38,5 сағ ұшқан. Ракетаның орташа жылдамдығын табыңдар.
Үйге тапсырма: Осы тоқсанда өткен тақырыптарды толық қайталау.


7-сынып.
Тақырыбы: №4 практикалық жұмыс «Қозғалыстың салыстырмалылығы»
Мақсаты: Оқушылардың практикалық жұмыс жасау дағдыларын қалыптастыру, ой-өрістерін жетілдіру.
Көрнекіліктер: арбаша, ағаш білеушелер, қағаз парағы.
Сабақ барысы:
Ұйымдастыру.
Өткен тақырыптарға шолу жасау. Тест жұмысы.
1-нұсқа
1.Бізді қоршаған орта адамдар, жануарлар, өсімдіктер, Жер, Ай, Күн,
жұлдыздар
2.Табиғаттағы сан алуан өзгерістер
3.Физика грек сөзі фюзис
4. Физиканың екінші ұстазы
5. Табиғаттағы болып жатқан әртүрлі физикалық құбылыстарды өзара
байланыстыратын заңдарды ашу
6. Физикалық құбылыстарды және оларды сипаттайтын заңдарды бір
жүйеге түсіру арқылы не ашылды?
7. Физикалық ұғымдар
8.Кеңістікте белгілі пішіні мен нақты көлемі бар жеке тұрған нәрсе
9.Ғылыми техникалық революция ғасыры
10. ХХ-ғасырдың өзгерістер
11. Жұлдыздар жүйесі
12. МКТ негізгі қағидалары
13. Физикалық нысандардың, құбылыстардың қасиеттерінің сандық
сипаттамалары
14.Физикалық шаманың мәні
15.Құралдың бетіне түсірілген бөліктер мен сандар
16. Заттардың бөлінбейтін кішкентай бөлшектері
17. Бір зат бөлшектерінің екінші зат бөлшектерінің бос орындарына
енуі
18. Температура бірлігі
19.Денелер қатты күйге ауысқанда оны құрайтын молекулалар
20.Аққыштық көлемін сақтау, пішінін оңай өзгерту
21.Бір зат үш күйде де бола алады
22.Дененің немесе дене бөлшектерінің уақыт өтуіне қатысты бір-бірімен
салыстырғанда орнының өзгеруі
23.Механикалық қозғалыс
24.Санақ денесі, координата және сағат
25.Птолемей әлем жүйесі
26. Төменгі планетаға жататындар
27.Жоғарғы планетаға жататындар
28. Есеп. Мына сандарды стандарт түрде жаз: 32000; 415300000000;
0,0000052.
29.Есеп.Ұзындығы 4см,ені 3см биіктігі 12мм дененің көлемін анықта
2-нұсқа
1.Табиғатта үздіксіз не болады?
2.Механикалық, жылу, электр, жарық құбылыстары
3.Физиканың бірінші ұстазы
4.Физиканы орыс тіліне аударған ғалым
5.Табиғат құбылыстары арасындағы байланысты табу арқылы не
ашылды?
6.Физикалық құбылыстар мен заңдылықтарды ашып беретін
терминдер
7.Дененің сапалық тектілігін сипаттайтын материя түрі
8.Әлемнің кеңістігінде не бар соның бәрі
9.Техниканың негізі
10.Ғарыш кеңістігіндегі болып жатқан құбылыстарды зерттейді
11.Табиғатты зерттеудің ғылыми әдістері
12.Ұсақ бөлшектердің ауа мен сұйықтықтарда ретсіз қозғалуы
13.Физикалық шамалар
14.Ең қарапайым өлшеу құралы
15.Физикада өлшеудің тәсілдері
16.Заттардың қасиеттерін сипаттайтын ең ұсақ бөлшек
17. Дененің жылулық күйін сипаттайтын физикалық шама
18.Заттың күйлері
19.Пішіні мен көлемін сақтайды
20.Көлемін де пішінін де оңай өзгертеді
21.Денелер уақыт өтуіне қарай бір-бірімен салыстырғанда
22.Қозғалмайтын деп есептелген басқа денелердің қозғалысы
салыстырылып қарастырылатын дене
23.Материяның яғни табиғаттағы барлық денелерге тән қасиет
24.Греция ғалымдары дүниенің геоцентрлік жүйесін алды
25.Жер орбитасының ішкі жағында орналасқан планеталар
26.Алып планеталар
27.Жер орбитасының сыртқы жағында орналасқан планеталар
28.Есеп. Мына сандарды стандарт түрінде жаз: 490000; 81730000000;
0,000056.
29.Есеп. Ұзындығы 8см, ені 4см, биіктігі 12мм дененің көлемін анықта.
Тест 35 минутқа беріледі. Қалған уақытта интерактивті тақта арқылы жауаптары тексеріліп, қатемен жұмыс жүргізіп, бағаланады.
Практикалық жұмысты орындау.
Үйге тапсырма. Қайталау.
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Денелердің өзара әрекеттесуі.Дененің массасы.Заттың
тығыздығы.
Сабақтың мақсаты:
білімділік: денелердің өзара әрекетін түсіну, жаңа физикалық шамалармен танысу.
дамытушылық: өткен тоқсанда өткен масса мен көлем бірліктерін қайталап, жаңа физикалық шамамен таныстыра отырып дамыту;
тәрбиелік: пәнге деген қызығушылықтарын арттыру;
Көрнекілік: электронды оқулық, интерактивті оқулық, тәжірибеге қажетті
құралдар.
Сабақтың барысы: І.Ұйымдастыру
ІІ.Үй тапсырмасын қайталау
Үйден оқып келген тапсырмаларды талдап схемасын сызып,талдау.
Денелердің өзара әрекеттесуі

түсінік анықтама нәтиже мысал жылдамдық
Дененің массасы. Заттың тығыздығы.

ұғым белгіленуі бірліктері формула
Денелердің бір- біріне әрекет етуі өзара әрекеттесу болып табылады.



Денелердің жылдамдықтарын өзгерту қабілеттілігін сипаттайтын физикалық шама енгізілген. Денелердің өзара әрекеттесу кезіндегі жылдамдықтарының өзгеру дәрежесін сипаттайтын физикалық шама масса болып табылады. Денелерді баяу өзгертетін дене жайында ол тым инертті және үлкен массасы бар деп айтады. Ал сол кезде өз жылдамдығын тез өзгертетін дене жайында оның инерттілігі аз және масссасы кіші деп айтады.
Масса дененің инерттілігін сипаттайтын физикалық шама болып саналады. Дененің массасы неғұрлым үлкен болса, ол соғұрлым инертті болады.
Денелердің массасын бір-бірімен әрекеттесу кезінде олардың жылдамдықтарының өзгеруі бойынша салыстыруға болады.
Егерде екі дене бір-бірімен әрекеттесу кезінде өздерінің жылдамдықтарын бірдей өзгертетін болса, онда олардың массасы тең. Егерде олардың жылдамдықтары әр түрлі өзгеретін болса, онда олардың массасы әр түрлі.
Практикада сондай-ақ массаның басқа бірліктері-тонна, грамм, миллиграмм және т.б пайдаланылады.
1т=1000кг, 1г=0,001 кг, 1 мг=0,000001 кг.
Массаны m әрпімен белгілейді. Екі дененің массаларының қатынасы олардың өзара әрекеттесуі кезінде тыныштық күйінен шыққанда алатын жылдамдықтарының қатынасына кері пропорционал болады.
m1/m2 =υ2/υ1
Көлемдері бірдей әртүрлі заттардан дайындалған денелердің массасы әртүрлі болады. Мысалы, көлемі 1м3 темірдің массасы 7800кг, ал сол көлемдегі қорғасынның массасы-13000кг. Көлем бірлігіндегі (яғни, бір куб метрдегі немесе бір куб сантиметрдегі) заттың массасы неге тең екендігін көрсететін физикалық шаманы заттың тығыздығы деп атайды.
Сонымен, заттың тығыздығын анықтау үшін дененің массасын оның көлеміне бөлу керек. тығыздық = масса/көлем
Осы өрнекке кіретін шамаларды әріптермен белгілейік:
m-дененің массасы, v -дененің көлемі, p -дененің тығыздығы, (p-грек әрпі «ро»).
Сонда тығыздықты есептеуге арналған формуланы мына түрде жазуға болады:
ρ =m/V
CИ жүйесінде тығыздық бірлігі килограмм метр куб (1кг/м3).
Белгілі бір заттың тығыздығы қатты, сұйық және газ тәрізді күйлерінде әр түрлі болады.
Қатты заттардың, сұйықтардың, газдардың тығыздықтары жазылған кестені түсіндіру.
ІІІ. Бекіту.
Есептер шығару. №189, 190, 196, 219, 220.
Өздік жұмыс.
1.Денелердің өзара әрекеттесуінен не байқалады?
2.Оқ тақтайды тесіп өтті, тақтай оққа әсер етті ме, қалай?
3.Ағаш, алюминий, болат шарлардың өлшемдері бірдей. Массаларын анықта.
4.Кестені сызып, толтыр.
Физикалық шамалар Белгіленуі Өлшем бірлігі Формуласы Өлшейтін құрал
Тығыздық Масса Көлем 5.Есеп.Жездің тығыздығы 8500кг/м3. Мұны г/см3 арқылы өрнекте.
6.Есеп.0,02м3спирттің массасы 16кг. Тығыздығын анықта .
7.* Массасы 17,8кг мыс детальді жуу үшін керосині бар бакқа батырылған. Осы деталь ығыстырып шығарған керосиннің массасын анықтаңдар.
8.Мыс өткізгіштің орамын жазып жатпай-ақ, ұзындығын анықтауға бола ма?
ІV.Үйге тапсырма. § 23,24. 9-жаттығу.(1,2)
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: №6 практикалық жұмыс «Масса және күш» тақырыбына сапалық және мәтіндік есептер шығару.
Сабақтың мақсаты:
білімділік:дененің массасын,тығыздығын, күшті анықтауға арналған есептерді шығарып үйрену.
дамытушылық: денелердің өзара әрекеттесуі, дененің массасы, ауырлық күші, заттың тығыздығының формуласын еске түсіре отырып дамыта оқыту;
тәрбиелік:өз бетімен жұмыс істеуге, ойын тиянақтап толық жеткізуге баулу;
Көрнекілік :интерактивті тақта, электронды оқулық, формулалар,
еселік,үлестік бірліктері жазылған кестелер.
Сабақтың барысы: І.Ұйымдастыру
ІІ.Үй тапсырмасын қайталау
1.Ауызша есептер шығару,формулаларды қайталау, есептер шығару.
1.Үстел үстінде тұрған білеуше қандай денелермен әсерлеседі?
2.Екі арбашаның біреуі 4,5м/с, 9,8 м/с жылдамдықпен қозғалса, қай арбашаның массасы артық және неше есе ?
3.Ыдысқа жартылай су құйылған, егер оған толтыра су құйса, массасы өзгере ме, қанша есе артар еді?
4.Су мұзға айналғанда массасы өзгере ме?
5.Екі көлемдері бірдей алтын мен күмістен жасалған денелердің қайсысының массасы көп болады?
6.Массалары бірдей алюминий мен ағаштың көлемдері қандай болады?
2.Формулаларды қайталау
1 m1m2 = υ2υ1; осы өрнектен m1, m2, υ1, υ2 мәндерін анықта. 𝜌=mV осы өрнектен
m , V мәндерін анықта.
2 Жауаптары: m1=m2υ2/ υ1; m2=m1υ1/ υ2
υ1= m2υ2/ m1; υ2= m1υ1/ m2 Жауаптары:
m=ρV, V= mρ3.Еселік үлестік бірліктерін қайталау.
8 гсм3 = кгм3 ; 12 кгсм3 = кгм3; 14 кгм3 = тм3 ; 3,4 гсм3 = кгм3 . 4см3= м3; 5,5 мм3= м3; 6,05дм3= м3; 7,08 м3= см3= дм3= мм3.
4.Дидактикалық материалдар.№ 155, 156, 172, 173, 180, 216, 217, 220. (21 бет)
5.Өздік жұмыс жүргізу.
І-нұсқа
1. Есеп. Массасы 461,5г металл кесегінің көлемі 65 см3. Бұл қандай металл?
2. Есеп. Өлшемі (1,0* 0,8* 0,1 ) м. мәрмәр тасының массасын анықта.
ІІ-нұсқа
1. Есеп. Массасы 59г картоптың көлемі 50см3. Картоптың тығыздығын
анықтап, оны куб метрдегі килограммен (кг/м3) өрнектеңдер.
2. Есеп. Шойын шардың 125 см3 көлемдегі массасы 800 г. Бұл шар бүтін
бе, әлде қуыс па?
ІІІ-нұсқа
1. Есеп. Подшипник төлкесінің массасы 3,9 кг, ал көлемі 500 см3 болса,
онда оның қандай металдан жасалғаны?
2. Есеп. Бензин құйылған отын багының көлемі 200 л, оған үстемелеп
бензин құйған кезде оның массасы қаншалықты өзгереді?
ІV-нұсқа
1.Есеп.*Ұзындығы 3м, биіктігі 2,5м, қалыңдығы 0,6см болатын терезе
әйнегінің массасын анықта.
2. Есеп. Бензинмен толтырылған ыдыстың массасы 2кг. Бензинсіз
ыдыстың массасы 600 г. Ыдыстың сыйымдылығын анықта.
ІІІ.Үйге тапсырма.12-жат. №5. §23-32 қайталау.
Сабақтың тақырыбы: №3. Зертханалық жұмыс. Қатты дененің массасы мен
тығыздығын анықтау.
Сабақтың мақсаты:1. Оқулықтағы нұсқау бойынша орындалады.
2.Ұқыптылыққа баулу.
№ 3 Зертханалық жұмыс.
Қатты дененің массасы мен тығыздығын анықтау.
Жұмыстың мақсаты: таразы көмегімен дененің массасы анықтауды үйрену.
1 – тапсырма. Денені таразыға тарту арқылы массасын өлшеу.
Құрал-жабдықтар: таразы, ұсақ гірлер, параллелепипед тәрізді білеуше және массасы әр түрлі кішігірім бірнеше дене.
Жұмыстың барысы: дененің массасын анықтау тәсілдерінің бірі – таразы көмегімен өлшеу. Осындай таразылармен өлшеу кезінде оның бір табақшасына (сол жақтағы) массасы белгісіз дене, ал екіншісіне (оң жақтағы) таразыны теңгеретін гірлер салынады. Дененің массасы таразыны теңгеретін гірлердің массасына тең. ол үшін:
Таразыны өлшеуге дайындандар. Таразының дұрыс теңгерілгеніне көз жеткізіңдер;
Таразыны бұзып алмау үшін өлшенетін денені және гірлерді таразы табақшаларына жайлап қою керек.
Денені гірлермен теңгеріп болғаннан соң, таразы табақшасындағы гірлердің жалпы массасын есептеңдер:
Тәжірибе
реті Өлшенетін
дене Дененің
массасы, г Дененің
массасы, кг
1.
2.
3. 2 – тапсырма. Дененің тығыздығын анықтау.
Құрал-жабдықтар: тығыздығы анықталатын денелер, мензурка, сызғыш, жіп.
Жұмыстың барысы: 1) алдыңғы берілген тапсырмасындағы массасы анықталған денелерді алыңдар. Параллелепипедтің көлемін анықтау үшін сызғышпен оның қабырғаларын өлшеңдер, сонан соң оның көлемін (V=abc) есептеңдер; 2) пішіні күрделі болып келген басқа денелердің көлемін мензурка көмегімен анықтаңдар немесе №1 зертханалық жұмыста көлемі анықталған денелерді пайдаланындар, дене тығыздығын формуласымен есептер, оны г/см3 және кг\м3-пен өрнектеңдер. Өлшеу және есептеу нәтижелерін төмендегі кестеге жазыңдар:
Тәжірибе
реті Тығыздығы анықталатын дене Дененің массасы,
г Дененің көлемі,
см3 Тығыздық ρ=mVг/ см3 кг/ м3
1.
2.
3. Үйге тапсырма: §23-24 Мақал-мәтел дайындаңдар.
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Күш.
Сабақтың мақсаты:
білімділік: бір дененің екінші денеге әсерін, күш ұғымы, бірлігі, сызбасы, белгіленуімен танысу.
дамытушылық: денелердің өзара әрекеттесуі, дененің массасы, заттың тығыздығының формуласын біле отырып дамыту;
тәрбиелік:ынтасын, белсенділігін арттыру;
Көрнекілік: интерактивті тақта, электронды оқулық, жуандығы әртүрлі жіптер, серіппе, жүк, доп, шар, эспандер, резеңке т.б.
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру.
ІІ.Жаңа сабақ.
Үй тапсырмасын қайталай отырып, жаңа сабақты жалғастыру.
Сұрақ
1.Массалары әртүрлі заттардың көлемдері қандай болады?
2.Көлемдері әртүрлі заттардың тығыздықтары қандай?
3.Тығыздықтары әртүрлі заттардың массалары мен көлемдері қандай болады?
4.Интерактивті тақтадағы өзара әсер, дененің массасы, дененің массасын өлшейтін құралдар т.б. суреттер арқылы қорытындылау.
Күш. Деформация. Гук заңы.
1.Бір дененің екінші денеге әсері.
2.Күш ұғымы.
3.Анықтамасы, белгіленуі, сызба нұсқасы, өлшем бірлігі.
\

Күш туралы мақал-мәтелдердің мағынасына көңіл бөлу. Күш-денелердің өзара әрекетін сипаттайтын шама. Күш сандық мәнімен (модулімен) бағытымен сипатталатын физикалық шама. Бірлігі- Ньютон. Ағылшынның ұлы ғалымы Исаак Ньютонның құрметіне ньютон деп алынған.
ІІІ.Бекіту.
1.Ауызша есептер шығару,формулаларды қайталау, есептер шығару.
1.Үстел үстінде тұрған білеуше қандай денелермен әсерлеседі?
2.Екі арбашаның біреуі 4,5м/с, 9,8 м/с жылдамдықпен қозғалса, қай арбашаның массасы артық және неше есе ?
3.Ыдысқа жартылай су құйылған, егер оған толтыра су құйса, массасы өзгере ме, қанша есе артар еді?
4.Су мұзға айналғанда массасы өзгере ме?
5.Екі көлемдері бірдей алтын мен күмістен жасалған денелердің қайсысының массасы көп болады?
6.Массалары бірдей алюминий мен ағаштың көлемдері қандай болады
2 .Еселік үлестік бірліктерін қайталау.
8 гсм3 = кгм3 ; 12 кгсм3 = кгм3; 14 кгм3 = тм3 ; 3,4 гсм3 = кгм3 . 4см3= м3; 5,5 мм3= м3; 6,05дм3= м3; 7,08 м3= см3= дм3= мм3.
Дидактикалық материалдар.№ 155, 156, 172, 173, 180, 216, 217, 220. (21 бет)
ІV.Үйге тапсырма.§25. 9-жаттығу. 3
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Деформация. Гук заңы. Динамометр. Дененің бір түзудің бойымен әрекет ететін күштерді қосу.
Сабақтың мақсаты:
деформация ұғымы, түрлері, Гук заңымен танысу, күш өлшейтін құрал динамометр құрылысымен танысу,теңәрекет ететін күшті анықтау жолдарын үйрену;
Көрнекілік: интерактивті тақта, электронды оқулық, жуандығы әртүрлі жіптер, серіппе, жүк, доп, шар, эспандер, резеңке т.б.
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру.
II. Үй тапсырмасын сүрау
ІІ.Жаңа сабақ.

Дене пішінінің немесе өлшемдерінің өзгеуін деформация (латынша деформация-бүліну, бұзылу) деп атайды.
Күштің әрекеті тоқтағаннан кейін, дене өзінің бастапқы пішіні мен өлшемін өзгертетін болса- пластикалық, қайтадан бастапқы қалпына келетін болса, серпімді деп аталады. Деформациялаушы күшке қарама-қарсы бағытталған күш- серпімділік күші деп аталады.
Серпімді дененің ұзаруы мен оған түсірілген күштің арасындағы байланысты 1660 жылы ағылшын физигі Роберт Гук анықтаған.
Серпімді деформацияның шамасы (созылуы немесе сығылуы) түсірілген күшке тура пропорционал, Ғ=kx, x=ℓ-ℓ0 -дененің созылу немесе сығылу шамасы ,
ℓ-деформацияланған дененің ұзындығы , ℓ0 –дененің бастапқы ұзындығы,
k-қатаңдық- бірлігі Н/м.
Динамометр

құрылысы шкаласы градуирлеу түрлері
Күшті өлшеу үшін арнайы құрал-динамометр (грекше динамис-күш, метрео-өлшеймін) қолданылады. Негізгі бөлігі серпімді деформацияның әрекет ету аралығында созылатын серіппе болып табылады. Серіппеге шкала бойымен жылжитын көрсеткіш бекітіледі. Градуирлеу дегеніміз-құралды нақты бөліктері бар шкаламен жабдықтау. Динамометр түрлерін слайдтағы суреттер арқылы талдау.


Денеге бір түзудің бойымен әрекет ететін күштерді қосу.

теңәрекетті күш
бір бағытта мысалдар қарама-қарсы бағытта
Егер екі күш денеге бір бағытта әрекет ететін болса, онда олардың тең әрекетті күші де солай қарай бағытталады және осы күштер мәндерінің қосындысына тең: FR=F1+ F2


Егер денеге (материялық нүктеге) қарама- қарсы бағытталған екі күш әрекет ететін болса, онда олардың тең әрекетті күші көбірек түсірілген күш жағына қарай бағытталады және осы күштер мәндерінің айырмасына тең:
FR=F1-F2
Егер денеге (материялық нүктеге) мәндері бойынша тең,
ал бағыттары қарама- қарсы екі күш әрекет етсе, онда олардың тең әрекетті күші нольге тең болады ҒR=0
ІІІ. Бекіту
Бекіту үй тапсырмасын қайталай отырып, қорытындыланады.
1.§ 33-35. сұрақ-жауап. (91,95,97 беттер)
Ауызша есептер шығару.
1. Есеп. Массасы 2кг өлшемі (2×3×4) см3 дененің тығыздығын анықта.
2. Есеп. Бір бағытта әсер еткен екі күштердің 25мН, 60мН теңәрекетті күшін анықта.
3. Есеп. Қарама қарсы бағытталған екі күштердің 63кН, 38кН теңәрекетті күшін анықта
4. Есеп. Қатаңдығы 32Н/м серіппе 3см созылғандағы серпімділік күшін анықта.
5. Есеп. 4см созылған серіппеге 22мН күш әсер етсе, қатаңдығы қанша болады?
6. Есеп. Дене 3м/с жылдамдықпен 6с қозғалғандағы жолын анықта.
7. Есеп. Дене 6км жолды 20мин уақыт ішінде қандай жылдамдықпен жүріп өтеді?
8. Есеп. Денеге әрекет ететін ауырлық ауырлық күші 57мН. Ол дененің массасы қандай?
9. Есеп. Жүктің массасы 6т. Оған қандай ауырлық күші әрекет етеді?
10. Есеп. Дене 500г; 40г; 8г; жүктер жиынтығымен теңестірілген. Дененің массасы қандай?
Қатесін түзет.
8см =8м ; 24дм= 2,4м; 28 мм= 0,28м; 9м2=90см2; 50м3= 500дм3
20км= 200м; 3т= 0,3кг; 28кг= 2800г; 40г=0,04кг
F=kx ; k=xF ; υ=st; s= υt ;ρ=mV; V=mg;
Мына суреттер арқылы есептер құрастыр.

Есептер шығару.
1.Есеп. Масштаб бойынша күштерді кескіндеу. Допты соғу күшінің
шамалары 50Н; 60Н; 70Н, ол горизонталь бағытталған.
2.Есеп. К-700 тракторының жұмыс кезіндегі тарту күші 6000Н-ға дейін
Қорытынды:
жетеді.Осы күшті график түрінде кескіндеңдер. Масштабы: 1см-10кН.
3.Есеп. Арқан тарту ойынына 4 кісі қатысты. Олардың екеуі арқанды бір
жаққа қарай 330Н және 380Н күшпен, ал қалған екеуі қарама-қарсы жаққа
қарай 300Н және 400Н күшпен тартылады.Бұл күштердің теңәрекеттік күші
неге тең?
4.Мына күштерді ньютонмен өрнектеңдер.
420кН; 15кН; 7кН; 0,5кН; 0,006кН.
5.Мына күштерді килоньютонмен өрнектеңдер.
160Н; 40Н; 7 105кН; 20000Н; 400Н.
V.Үйге тапсырма. Қайталау. § 26-29 11-жаттығу (1-2)
Сабақтың тақырыбы: Динамометр. Дененің бір түзудің бойымен әрекет
ететін күштерді қосу.
Сабақтың мақсаты:
білімділік: күш өлшейтін құрал динамометр құрылысымен танысу,теңәрекет ететін күшті анықтау жолдарын үйрену;
дамытушылық: бір дененің екінші денеге әсерін, күш ұғымы, бірлігі, сызбасы, белгіленуі, деформация ұғымы, түрлері, Гук заңымен байланыстыра отырып дамыту;
тәрбиелік: пәнді сүюге, өз ойын толық жеткізе білуге баулу;
Көрнекілік: интерактивті тақта, электронды оқулық.динамометр, суреттер.
Сабақтың барысы: : І.Ұйымдастыру
ІІ. Жаңа сабақ
Динамометр

құрылысы шкаласы градуирлеу түрлері
Күшті өлшеу үшін арнайы құрал-динамометр (грекше динамис-күш, метрео-өлшеймін) қолданылады. Негізгі бөлігі серпімді деформацияның әрекет ету аралығында созылатын серіппе болып табылады. Серіппеге шкала бойымен жылжитын көрсеткіш бекітіледі. Градуирлеу дегеніміз-құралды нақты бөліктері бар шкаламен жабдықтау. Динамометр түрлерін слайдтағы суреттер арқылы талдау.


Денеге бір түзудің бойымен әрекет ететін күштерді қосу.

теңәрекетті күш
бір бағытта мысалдар қарама-қарсы бағытта
Егер екі күш денеге бір бағытта әрекет ететін болса, онда олардың тең әрекетті күші де солай қарай бағытталады және осы күштер мәндерінің қосындысына тең: FR=F1+ F2


Егер денеге (материялық нүктеге) қарама- қарсы бағытталған екі күш әрекет ететін болса, онда олардың тең әрекетті күші көбірек түсірілген күш жағына қарай бағытталады және осы күштер мәндерінің айырмасына тең:
FR=F1-F2
Егер денеге (материялық нүктеге) мәндері бойынша тең,
ал бағыттары қарама- қарсы екі күш әрекет етсе, онда олардың тең әрекетті күші нольге тең болады ҒR=0
ІІІ. Бекіту
Бекіту үй тапсырмасын қайталай отырып, қорытындыланады.
1.§ 33-35. сұрақ-жауап. (91,95,97 беттер)
Ауызша есептер шығару.
1. Есеп. Массасы 2кг өлшемі (2×3×4) см3 дененің тығыздығын анықта.
2. Есеп. Бір бағытта әсер еткен екі күштердің 25мН, 60мН теңәрекетті күшін анықта.
3. Есеп. Қарама қарсы бағытталған екі күштердің 63кН, 38кН теңәрекетті күшін анықта
4. Есеп. Қатаңдығы 32Н/м серіппе 3см созылғандағы серпімділік күшін анықта.
5. Есеп. 4см созылған серіппеге 22мН күш әсер етсе, қатаңдығы қанша болады?
6. Есеп. Дене 3м/с жылдамдықпен 6с қозғалғандағы жолын анықта.
7. Есеп. Дене 6км жолды 20мин уақыт ішінде қандай жылдамдықпен жүріп өтеді?
8. Есеп. Денеге әрекет ететін ауырлық ауырлық күші 57мН. Ол дененің массасы қандай?
9. Есеп. Жүктің массасы 6т. Оған қандай ауырлық күші әрекет етеді?
10. Есеп. Дене 500г; 40г; 8г; жүктер жиынтығымен теңестірілген. Дененің массасы қандай?
Қатесін түзет.
8см =8м ; 24дм= 2,4м; 28 мм= 0,28м; 9м2=90см2; 50м3= 500дм3
20км= 200м; 3т= 0,3кг; 28кг= 2800г; 40г=0,04кг
F=kx ; k=xF ; υ=st; s= υt ;ρ=mV; V=mg;
Мына суреттер арқылы есептер құрастыр.

Есептер шығару.
1.Есеп. Масштаб бойынша күштерді кескіндеу. Допты соғу күшінің
шамалары 50Н; 60Н; 70Н, ол горизонталь бағытталған.
2.Есеп. К-700 тракторының жұмыс кезіндегі тарту күші 6000Н-ға дейін
Қорытынды:
жетеді.Осы күшті график түрінде кескіндеңдер. Масштабы: 1см-10кН.
3.Есеп. Арқан тарту ойынына 4 кісі қатысты. Олардың екеуі арқанды бір
жаққа қарай 330Н және 380Н күшпен, ал қалған екеуі қарама-қарсы жаққа
қарай 300Н және 400Н күшпен тартылады.Бұл күштердің теңәрекеттік күші
неге тең?
4.Мына күштерді ньютонмен өрнектеңдер.
420кН; 15кН; 7кН; 0,5кН; 0,006кН.
5.Мына күштерді килоньютонмен өрнектеңдер.
160Н; 40Н; 7 105кН; 20000Н; 400Н.
V.Үйге тапсырма. Қайталау. § 36-37. 13-жаттығу (1-4)

7-сынып
Сабақтың тақырыбы. Дененің бір түзудің бойымен әрекет
ететін күштерді қосу.
Сабақтың мақсаты:
білімділік: теңәрекет ететін күшті анықтау жолдарын үйрену;
дамытушылық: бір дененің екінші денеге әсерін, күш ұғымы, бірлігі, сызбасы, белгіленуі, деформация ұғымы, түрлері, Гук заңымен байланыстыра отырып дамыту;
тәрбиелік: пәнді сүюге, өз ойын толық жеткізе білуге баулу;
Көрнекілік: интерактивті тақта, электронды оқулық.динамометр, суреттер.
Сабақтың барысы: : І.Ұйымдастыру
ІІ. Жаңа сабақ
Денеге бір түзудің бойымен әрекет ететін күштерді қосу.

теңәрекетті күш
бір бағытта мысалдар қарама-қарсы бағытта
Егер екі күш денеге бір бағытта әрекет ететін болса, онда олардың тең әрекетті күші де солай қарай бағытталады және осы күштер мәндерінің қосындысына тең: FR=F1+ F2


Егер денеге (материялық нүктеге) қарама- қарсы бағытталған екі күш әрекет ететін болса, онда олардың тең әрекетті күші көбірек түсірілген күш жағына қарай бағытталады және осы күштер мәндерінің айырмасына тең:
FR=F1-F2
Егер денеге (материялық нүктеге) мәндері бойынша тең,
ал бағыттары қарама- қарсы екі күш әрекет етсе, онда олардың тең әрекетті күші нольге тең болады ҒR=0
ІІІ. Бекіту
Бекіту үй тапсырмасын қайталай отырып, қорытындыланады.
1.§ 33-35. сұрақ-жауап. (91,95,97 беттер)
Ауызша есептер шығару.
1. Есеп. Массасы 2кг өлшемі (2×3×4) см3 дененің тығыздығын анықта.
2. Есеп. Бір бағытта әсер еткен екі күштердің 25мН, 60мН теңәрекетті күшін анықта.
3. Есеп. Қарама қарсы бағытталған екі күштердің 63кН, 38кН теңәрекетті күшін анықта
4. Есеп. Қатаңдығы 32Н/м серіппе 3см созылғандағы серпімділік күшін анықта.
5. Есеп. 4см созылған серіппеге 22мН күш әсер етсе, қатаңдығы қанша болады?
6. Есеп. Дене 3м/с жылдамдықпен 6с қозғалғандағы жолын анықта.
7. Есеп. Дене 6км жолды 20мин уақыт ішінде қандай жылдамдықпен жүріп өтеді?
8. Есеп. Денеге әрекет ететін ауырлық ауырлық күші 57мН. Ол дененің массасы қандай?
9. Есеп. Жүктің массасы 6т. Оған қандай ауырлық күші әрекет етеді?
10. Есеп. Дене 500г; 40г; 8г; жүктер жиынтығымен теңестірілген. Дененің массасы қандай?
Қатесін түзет.
8см =8м ; 24дм= 2,4м; 28 мм= 0,28м; 9м2=90см2; 50м3= 500дм3
20км= 200м; 3т= 0,3кг; 28кг= 2800г; 40г=0,04кг
F=kx ; k=xF ; υ=st; s= υt ;ρ=mV; V=mg;
Мына суреттер арқылы есептер құрастыр.

Есептер шығару.
1.Есеп. Масштаб бойынша күштерді кескіндеу. Допты соғу күшінің
шамалары 50Н; 60Н; 70Н, ол горизонталь бағытталған.
2.Есеп. К-700 тракторының жұмыс кезіндегі тарту күші 6000Н-ға дейін
Қорытынды:
жетеді.Осы күшті график түрінде кескіндеңдер. Масштабы: 1см-10кН.
3.Есеп. Арқан тарту ойынына 4 кісі қатысты. Олардың екеуі арқанды бір
жаққа қарай 330Н және 380Н күшпен, ал қалған екеуі қарама-қарсы жаққа
қарай 300Н және 400Н күшпен тартылады.Бұл күштердің теңәрекеттік күші
неге тең?
4.Мына күштерді ньютонмен өрнектеңдер.
420кН; 15кН; 7кН; 0,5кН; 0,006кН.
5.Мына күштерді килоньютонмен өрнектеңдер.
160Н; 40Н; 7 105кН; 20000Н; 400Н.
V.Үйге тапсырма. Қайталау. §29. 11-жаттығу (3-4)

7-сынып
Сабақтың тақырыбы: № 4 Зертханалық жұмыс. Серпімді деформацияны зерделеу.
Жұмыстың мақсаты: тәжірибе жүзінде Гук заңының дұрыстығын тексеру.
1 – тапсырма. Серпімді элементі серіппе болып табылатын мектеп динамометрін градуирлеу.
Құрал-жабдықтар: динамометр, жолақ қағаз, әрқайсысының массасы 102 г болатын жүктер жиыны, қысқышы, сақинасы және жалғастырғышы (муфтасы) бар штатив.
Жұмыстың барысы:
Динамометр шкаласын ақ қағазбан бүркеңдер. Қағаздың екі жағы резеңке сақиналардың көмегімен динамометрге бекітіледі;
Динамометрге массалары 102 г, 204 г, 306г және т.б. жүктерді іле отырып, 1 Н, 2 Н, 3 Н, т.с.с. күштерге сәйкес келетін көрсеткіш орнын белгіленгендер;
Көршілес сызықшалардың арасын өлшеңдер. Олар өзара тең бе? Неліктен? Осы шкалада ньютонның оннан бір үлестерін белгілеңдер;
Өздерің жасаған шкаланы зауытта градуирленген динамометрдің шкаласымен салыстырыңдар;
Өлшеу дәлдігін бағалаңдар.
2 – тапсырма. Серпімді дене мен әрекет ететін ауырлық күші арасындағы байланысты анықтау.
Құрал-жабдықтар: қысқышы, сақинасы және жалғастырғышы (муфтасы) бар штатив. Ұзындықтары 15 – 20 см болатын бірдей екі резеңке жіп, ұзындығы 35 – 40 см болатын бір жолақ ақ қатырма қағаз (картон), жүктер жиынтығы, сымнан жасалған ілгек, сызғыш, мектеп динамометрі.
Жұмыстың барысы:
Резеңке жіптердің бір үшін ілмектеп байқандар, екінші жағын қатырма қағазбен бірге штатив қысқышына бекітіңдер. Резеңкелердің ұштары бір деңгейде тұруына көңіл аударыңдар. Ол деңгейді қатырма қағазда белгілеп қойындар;
Ілгектің көмегімен массалары m1=m; m2=2m; m3=3m жүктерді кезекпен бір жіпке іліңдер;
Резеңкенің созылған кездегі орнын белгілеңдер;
Денені ілгектің көмегімен екі жіпке қатар іле отырып, тәжірибені қайталаңдар;
Ауырлық күші мен серпімді деформацияның арасындағы байланысты анықтаңдар. Өлшеу нәтижелерін кестеге жазыңдар. Эксперимент дәлдігі ауқымында Гук заңы орындала ма? Тексеріңдер.
Тәжірибе
реті Резеңкелер
саңы Жүктің
массасы, г Ауырлық күші,
F=mg, Н Жіптің ұзартуы,
мм Жіптің ұзартуы,
м
1.
2.
3.
4.
5.
6. біреу
біреу
біреу
екеу
екеу
екеу Үйге тапсырма:§1-37. Қайталау. 14-жаттығу№5
7-сабақ.
Бекіту сабағы
Сабақтың тақырыбы: Есептер шығару.
Сабақтың мақсаты:
білімділік:ρ, m,V, Ғ, ҒR- формулаларын қолдана отырып есептер шығару.
дамытушылық:оқушылардың алған білімдерін практикада қолдануын дамыту;
тәрбиелік: жауапкешілігін арттыру
Сабақтың барысы: І.Ұйымдастыру.
ІІ.Үй тапсырмасын қайталау.
1.Фронтальді сұрау.
2.Физикалық диктант.
І-нұсқа ІІ- нұсқа
1.Тығыздық қандай әріппен 1.Күш қандай әріппен
белгіленеді? белгіленеді?
2.Күш өлшем бірлігі 2.Тығыздық бірлігі
3. Масса ( формула) 3.Көлем (формула)
4. Тең әсерлі күш.(формулалар) 4. Тығыздық (формула)
5.4кН, 0,6кН, 60кН. Н есебімен 5.9т,12ц,80г. кг есебімен
өрнекте. өрнекте.
6. 32,5кг/м3, 20 кг/м3. г/см3 есебімен 6.4л,1,8л,25см3. м3 есебімен
өрнекте. өрнекте.
3.Есептер шығару.
1.Есеп.Көтергіш кранның сым арқанына массасы 2,5т жүгі бар
контейнер ілінген. Контейнерге әсер ететін күшті график
түрінде кескінде. Масштабын өз қалауыңша ал.
2.Есеп.320Н күштің әсерінен амортизатордың серіппесі 9мм-ге ұзарды.
1,60кН жүктемеде серіппе қанша мм-ге сығылады?
3.Есеп.Дененің А нүктесіне түсірілген үш күштің тең әсерлі күші неге
тең?

Ғ1 Ғ2 Ғ3
4.Шардың салмағын анықта.
А) 2кг; В) 6кг; С)4,5кг. А. В. С.
4. Дидактикалық материалдар кітапшасыннан Б және С тобының есептерін шығару. 11-13 беттер.
ІІІ.Үйге тапсырма. § 38, 39, 40 оқып танысу.Есептер мен жаттығулар жинағы
кітабынан 294. 296 есептерді шығару.
Сабақтың тақырыбы: Тартылыс құбылысы. Ауырлық күші. Басқа планетадағы ауырлық күші.
Сабақтың мақсаты: денелердің Жерге тартылуы, ауырлық күші, басқа
планетадағы ауырлық күші туралы түсінік қалыптастыру.
Көрнекілік: интерактивті тақта, слайдтар, суреттер, доп, болат шар, т.б.
Сабақтың барысы: І.Ұйымдастыру
ІІ.Жаңа сабақ
Тартылыс құбылысы. Ауырлық күші. Басқа планетадағы ауырлық күші.


Тербелген доп, бұтағынан үзілген алма, жоғары лақтырылған тас Жерге түседі. Демек, денелерге Жер тарапынан күш әрекет етеді.
Жер барлық денені: адамдарды, суды, үйлерді, Айды және т.б өзіне тартады.
Жерге тартылыс күші ауырлық күші деп аталады. Ауырлық күші әрқашанда тік төмен бағытталады. Ол былайша белгіленеді. Ға-ауырлық күші.
Денелердің Жерге тартылу күшін ауырлық күші деп атайды.
Денеге әрекет ететін ауырлық күші дене массасына тура пропорционал:
F=m g. g=9,8 Н/кг
Солтүстік полюсте g=9,832 Н/кг 450 геграф. ендікте g=9,8 06Н/кг
Экваторда g=9,780 Н/кг Теңіз деңгейінде g=9,8066 Н/кг
Хан тәңірі шыңында g=9,78 Н/кг Жерде g=9,8 Н/кг
Меркурийде g=3,7 Н/кг Шолпанда g=8,8 Н/кг
Марста g=3,8 Н/кг Юпитерде g=24 Н/кг
Сатурнда g=9,1 Н/кг Уранда g=9,8 Н/кг
Айда g=1,6 Н/кг Тұрақты шама g=9,8 Н/кг

ІІ.Бекіту. №2,3,5,6,7..12-жаттығу.
Өздік жұмыс
1.Жерде жатқан шарға әсер ететін
ауырлық күшін график түрінде
сызып көрсет.

2.Жіпке ілінген шарға әсер
ететін ауырлық күшін
график түрінде көрсет.
3. Есеп. Массасы 30кг сом шойынға әсер ететін ауырлық күшін анықта.
4.Есеп. Жерге 700Н күшпен таратылатын сым темірдің массасын
есептеп табыңдар.
ІІІ. Үйге тапсырма. Қайталау.§30. 11-жаттығу (4), 12-жаттығу (1,4)
7сынып
Сабақтың тақырыбы. Дененің салмағы. Салмақсыздық.
Сабақтың мақсаты: дененің салмағы, салмақсыздық күйді түсіну және ауырлық күші мен дененің салмағын айыра білу, ой-өрәстерін кеңейту.
Көрнекілік: интерактивті тақта, слайдтар, суреттер, доп, болат шар, т.б.
Сабақтың барысы: І.Ұйымдастыру
ІІ.Жаңа сабақ
Тартылыс құбылысы. Ауырлық күші. Басқа планетадағы ауырлық күші.
Дененің салмағы. Салмақсыздық.

денелердің Жерге тартылуы ауырлық күші
ауырлық күші мен масса ауырлық күшін өлшеу
арасындағы байланыс басқа планеталардағы ауырлық күшімен
салыстыру
дененің салмағы салмақсыздық

Дененің тірекке немесе аспаға әрекет ететін күші дененің салмағы.
Р= F=m g, Р = Fа

Салмағы нөлге тең болатын дененің күйі салмақсыздық деп аталады.
ІІ.Бекіту. № 319-322. №338-341. 13-жаттығу №1,2,3.
ІІІ. Үйге тапсырма. Қайталау.§31. 13-жаттығу (4)
7сынып
Сабақтың тақырыбы: Үйкеліс күші. Техникада үйкеліс әрекетін анықтау.
Сабақтың мақсаты:
білімділік:үйкеліс күші туралы жалпы мағлұмат алу;
дамытушылық:тартылыс құбылысы, ауырлық күші, басқа планетадағы ауырлық күші, дененің салмағы, салмақсыздық туралы толық білу;
тәрбиелік: қызығушылығын арттыру;
Көрнекілік: әр түрлі машиналардың макеті, подшипниктер, интерактивті тақтаны қолдану, электронды оқулық;
Сабақтың барысы: І.Ұйымдастыру
ІІ. Жаңа сабақ
Үйкеліс күші
анықтама пайда болу себептері түрлері өлшеу, пайдасы, зияны
Бір дене екінші дененің бетімен қозғалған кезде пайда болатын күш үйкеліс деп аталады. Белгіленуі Ғүйк. (мысалдар келтіру, электронды оқулықтағы тәжірибелерді талдау)
Денелердің жанасқан жерінде туындайтын және олардың салыстырмалы қозғалысына кедергі жасайтын әрекетті үйкеліс, ал осы әрекетті сипаттайтын күшті үйкеліс күші деп атайды.
Үйкеліс күштерінің пайда болу себептері:
1.Жанасатын денелердің беттерінің кедір-бұдырлығы.
2.Үйкелетін денелердің түйісетін жерлеріне әрекет ететін молекулалардың өзара тартылысы
Үйкелістің үш түрін ажыратады: тыныштық үйкелісі, сырғанау үйкелісі және домалау үйкелісі.
Тыныштық үйкелісі үстелде жатқан дәптерді қолдарыңмен қысыңдар да оны жылжытыңдар. Дәптер қатысты қозғалады, бірақ сендердің қолдарыңа қатысты тыныштықта тұрады.
Тыныштық үйкелісі қозғалыстағы транспортер таспасында тұрған жүктердің орнын ауыстырады, баулардың шешілуіне кедергі жасайды, тақтаға қағылған шегені ұстап тұрады және т.б
Тыныштық үйкеліс күші әр түрлі бола алады. Ол денені орнынан қозғалтуға күшпен бірге артады.
Денеге максимал тыныштық үйкеліс күшінен асып түсетін күш түсіріп, біз денені орнынан қозғаймыз және ол қозғала бастайды. Тыныштық үйкелісі сол кезде сырғанау үйкелісімен алмасады.

Сырғанау үйкелісінің күші әрқашанда дене қозғалысының бағытына қарама-қарсы жаққа бағытталған. Домалау үйкеліс күші сырғанау үйкеліс күшінен айтарлықтай аз болады. Бұл тіптен ертеден байқалған. Сондықтан ауыр жүктерді жылжыту үшін біздің ата-бабаларымыз олардың астына дөңгелейтін зат немесе бөрене қойған. Осы себептен адамдар көлікке дөңгелек пайдалана бастады. Дененің өзі жанасып тұрған бетке тік бағытта түсірілетін күшін нормаль қысым күші деп атайды.
N=mg , F=µN
Fүйкеліс –үйкеліс күші.
µ-үйкеліс коэффиценті
N- нормаль қысым күші
Ғалымдар үйкелісті зерттеумен бес жылдай айналысып келеді. Оны алғаш зерттеген-Леонардо да Ванчи (1452-1519). Бұл салада маңызды иәтижені француз ғалымдары Г.Амонтон (1663-1705) мен Ш.Кулон (1736-1806) алды.
Үйкеліс пайдалы да зиянды да болуы мүмкін. Бірінші жағдайда оны күшейтуге, ал екінші жағдайда азайтуға тырысады.
Тыныштық үйкелісі болмаған жағдайда адамдар да, жануарлар да жерде жүре алмаған болар еді. Мұздықта, аяқ киімнің табаны мен мұз арасында үйкеліс азайып аяқ тайғанақтай бастағанда, мұз бетіне құм себеді де үйкелісті арттырады.
Майда тегіс бетте автомобиль де қозғала алмаған болар еді: олардың дөңгелегі айнала отырып, бір орнында ілгері жылжымай сырғанаған болар еді.
Бірақ үйкеліс кері рөл де атқара алады. Өйткені осының салдарынан механизмнің әр түрлі бөліктері қызады және тозады. Мұндай жағдайда үйкелісті азайтуға тырысады.
Үйкелісті азайтудың әр түрлі тәсілдері бар.
1.Үйкелісетін беттердің арасына май жағады.
2.Шарикті және роликті подшипниктерді пайдалану.
3. Ауа жастығын қолдану.
Май жағылған кезде дене беттерінің өзі емес, онық көрші қабаттары жанасады. Сұйықтық қабаттарының арасындағы үйкеліс қатты беттердің арасындағы үйкеліске қарағанда әлдеқайда аз болады. Мысалы: конькидің астындағы мұздың еруі нәтижесінде, мұзда конькимен сырғанау кезінде үйкеліс өте әлсіз болады.
Домалау үйкелісі сырғанау үйкелісінен айтарлықтай аз. Сондықтан подшипниктер бар кезінде машинаның айналатын бөліктері айтарлықтай бояу тозады да адамдарға ұзақ қызмет етеді.
Бұл кезде машина мен тіректің арасында тікелей түйісуге бөгет жасайтын жоғары қысымды ауа аймағының пайда болу есебінен үйкеліс азаяды. Осыған ұқсас құрылғыларды ауа жастығындағы кемелерде, аэропландарда және басқа аппараттарда қолданады.
ІІІ. Бекіту № 319-322. №338-341.
Салыстыр:


Өздік жұмыс.
1.Үйкелістің себебі не?
2.Үйкелістің түрлері.
3.Үйкеліс күшін қалай өлшеуге болады?
4.Көктайғақта жолға неге құм себеді?
5.Қыстыгүні кейбір жүк таситын автомобильдердің артқы дөңгелектеріне неге
шынжыр байлайды?
7.Жауыннан кейін қара жол неге тайғақ болады?
ІV. Үйге тапсырма
Қайталау.§32. 14-жаттығу(4). 13-жаттығу(4).

7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Есептер шығару. «Денелердің өзара әрекеттесуі»
Сабақтың мақсаты:
білімділік: формулаларды пайдалана отырып, есептер шығару:
дамытушылық;оқушылардың талдау жасап, есептеп, қорытынды жасау қабілетін дамыту;
тәрбиелік: өздік жұмыс жасауға тәрбиелеу;
Көрнекілік: формулалар жазылған кестелер,суреттер, слайдтар, интерактивті тақта;
Сабақтың барысы:
І.Ұйымдастыру
ІІ.Үй тапсырмасын қайталау
1.Трек-схема арқылы §23-32 қайталау.
2.Физикалық шамалардың белгіленуін,формуласын,өлшем бірлігін қайталау.
3.Есептер шығару.Дид.мат.№11,12.№180,181.230-236.
4. Өздік жұмыс.
1.Есеп.Ұзындығы 3м, биіктігі 2,5м және қалыңдығы 0,6см болатын
терезе әйнегінің массасын анықта.
2.Есеп.Машинаға арналған болат детальдің массасы 780г. Оның көлемін
анықтаңдар.
3.1парсек қанша км-ге тең?
4.Есеп.* Теміржол цистерналарының әрқайсысының сыйымдылығы 25м3
болса, онда 1000т мұнайды тасу үшін қанша теміржол цистернасы қажет?
ІІІ.Үйге тапсырма.§23-32.13-жаттығу(1).14-жаттығу(3).
IY. Оқушы білімдерін бағалау.
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: №7 практикалық жұмысы «Механикадағы күштер»
Сабақтың мақсаты:
білімділік:есептер шығаруға үйрену;
дамытушылық:оқушының есептің мағынасын түсініп, қорытындылай білуге бағыт бере отырып дамыту;
тәрбиелік:шапшаңдыққа тәрбиелеу;
Көрнекілік: кестелер, слайдтар, интерактивті тақта;
Сабақтың барысы: І.Ұйымдастыру
ІІ.Үй тапсырмасын қайталау
1.Жарыс «Кім жылдам?»
Ауызша есептер.
1.Екі шелектің біреуінде тұщы су, екіншісінде ащы су құйылған.Бұлардың массалары бірдей ме?
2.Қорғасын мен қалайының көлемдері бірдей. Массалары қандай?
3.Мыс детальді қыздырғанда көлемі өзгере ме? т.с.с.
2.Жарыс «Көкпар»
Класс төрт топқа бөлініп интерактивті тақтаға жазылған есептерді шығарады.
Қай топ бірінші қатесіз шығарса сол топ жеңеді. Әрбір есептен кейін талдау жасалынады, ұпайлары жазылады.
№256-259, №268-271, №285-286, №296-297, №306-307, №330-331.
3.Жарыс «Есептеу»
Өздік жұмыс.
1-нұсқа
1.Есеп.Өлшемі (10*8*6) см жезден жасалған білеу ілінген серіппе
қандай күшпен созылған?
2.Есеп.Бөлмеге ілінген шам төбеге 49Н күшпен әсер етеді. Шамның
массасы қандай?
3.Есеп.* Массасы 70 кг шкафты орнынан жылжыту үшін қандай күш
жұмсау керек?
4.Есеп.Шелектегі судың массасын екі есе азайтқанда, оның салмағы
өзгере ме? Қалай өзгереді?
2-нұсқа
1.Суретке қарап, қайсысы денеге әсер
ететін ауырлық күші, қайсысы дененің
салмағы екенін анықта. Шардың
салмағы неге тең? Аспада пайда
болатын серпінділік күшінің бағытын
анықта.
2.Есеп.Сом шойынға 500Н ауырлық күші әсер етеді. Мұның массасы
қандай?
3.Есеп.Көлемі 570см3 мыс шардың салмағы 38,2Н. Ядро қандай
металдан жасалған?
4.Есеп.* Көлемі 120см3 мыс шардың салмағы 8,5Н. Бұл тұтас шар ма,
әлде іші қуыс па?
ІІІ.Үйге тапсырма. §23-32 қайталау. 14-тапсырма №2,3.
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Бақылау жұмысы
Сабақтың мақсаты:
білімділік:оқушылардың «Масса және күш» атты тарауынан алған білімдерін тексеру;
дамытушылық:формула , өлшем бірліктерін,есеп шығарғанда қолдана білулеріне дағдыландыру;
тәрбиелік: тиянақтылығын, белсенділігін қалыптастыру;
І- нұсқа.
1.Суретке қарап, қайсысы денеге әсер
ететін ауырлық күші, қайсысы дененің
салмағы екенін анықта. Шардың
салмағы неге тең? Аспада пайда
болатын серпінділік күшінің бағытын
анықта.
2.Есеп.Сом шойынға 500Н ауырлық күші әсер етеді. Мұның массасы
қандай?
3.Есеп.Көлемі 570см3 мыс шардың салмағы 38,2Н. Ядро қандай
металдан жасалған?
4.Есеп.* Көлемі 120см3 мыс шардың салмағы 8,5Н. Бұл тұтас шар ма,
әлде іші қуыс па?
ІІ-нұсқа
1.Есеп.Массасы 1кг ыдысқа көлемі 5л керосин құйылған. Ыдысты
көтеру үшін қандай күш жұмсау керек?
2.Есеп.Сапарға шыққан автомобиль бензинінің массасы 20 кг-ға
кеміді. Автомобильдің жалпы салмағы қаншаға кеміді?
3.Есеп.Шиыршық серіппенің ұзындығы 3,5см-ге кемігенде 1,4кН-ға
тең серпімділік күші пайда болады. Серіппенің ұзындығы
2,1см-ге кемігенде оның серпінділік күші қандай болады?
4.Есеп. * Массасы 383кг ғарыш аппаратының салмағы Марс
планетасының бетінде қандай болар еді? Дене салмағының
оның Марстағы қатынасы 3,9Н/кг тең.
Үйге тапсырма: .§1-31 қайталау.
13-сабақ
Бекіту сабағы
Сабақтың тақырыбы: Бірінші жартыжылдық тест жұмысы
Сабақтың мақсаты:
білімділік:І-ІІ-ІІІ тараудың қорытындысы бойынша тест жұмысын алып, оқушылардың олқылықтарын анықтап, жою жолдарын құру;
дамытушылық:өткен тараудан алған білімдерін дәлелдей білуге дағдыландыру;
тәрбиелік: белсенділігін арттыру;
1-нұсқа
1.Зат тығыздығының формуласы.
2.Масса бірлігі.
3.Латынша деформация.
4.Көлемнің белгіленуі.
5.Латынша деформация.
6.Массалары 65г, 270г, 35т берілген мәндерді кг есебімен өрнекте.
7.Қандай деформация серпімді?
8.Күш өлшейтін құрал.
9.Гук заңы.
10.Есеп. Денеге әрекет ететін ауырлық күші20кН. Дененің массасы
қандай?
11.Есеп. Темірдің тығыздығы 7,8 103кг/м3, массасы 3т болса, көлемі
неге тең болады?
12.Есеп. Денеге бір түзудің бойымен бір бағытта екі күш әрекет етеді
50кН, 100кН . Олардың теңәрекетті күшін анықта.
13.Есеп*Жаяу адамның,атты әскердің, танкінің (Т-34),жолаушылар
ұшағының (ИЛ-62) қозғалыс жылдамдықтарын, олар 20км
жолды сәйкес 5сағ, 2сағ, 22мин, 1,4мин ішінде жүріп өтті
деп, есептеп шығар.
14 Оттегі, азот, сұйық күйде бола ала ма?
15.Қияр қандай ерітіндіде тез тұздалады: ыстық ерітіндіде ме, әлде
суық ерітіндіде ме?
16.Мына жылдамдықтарды м/с есебімен өрнекте. 96км/сағ, 158,4км/сағ,
45м/мин.
17.Есеп. Көлемі 10л судың массасын анықта.
18.Үйкеліс күшінің пайда болу себебі.
19.Химиялық элементтің қасиеттерін бойына сақтаған оның ең кіші
бөлшегі.
20.Газдағы немесе сұйықтағы бөлшектердің ретсіз қозғалысы.
21.Дененің жылулық күйін сипаттайтын шама.
22.Юпитердің қазақша аты.
23.Эклиптика деп нені айтады?
24.Қозғалыстың қарастырылып отырған жағдайында өлшемдерін
елемеуге болатын дене.
25.Қозғалыстағы дененің бастапқы және соңғы нүктесін қосатын
бағытталған кесінді.
26.Дене тең уақыт аралығында ұзындығы бірдей жол жүретін
қозғалыс.
27.Жылдамдық бірлігі.
28.Басқа денелер әрекетін тигізбегенде дененің жылдамдығын сақтау
құбылысы.
29.Кеңістіктің негізгі қасиеттері.
30.Не себепті желдеткіш ток көзінен ажыратылған соң, біразға дейін
айналып тұрады?
ІІ-нұсқа.
1.Дененің немесе дене бөлшектерінің уақыттың өтуіне қарай бір-
бірімен салыстырғандағы бұрынғы орнының өзгеруі
2.Егер дененің массасы мен тығыздығы белгілі болса, онда көлемін
қалай табуға болады?
3.Дененің немесе материалық нүктенің санақ денесімен
салыстырғандағы қозғалысы кезінде сызық түрінде қалдырған ізі
4.Дене тең уақыт аралығында әр түрлі жол жүреді
5.Уақыттың негізгі қасиеттері
6.Денелердің бір-біріне әрекет етуі
7.Денелердің өзара әрекеттесу кезінде жылдамдықтарының өзгеру
дәрежесін анықтайтын физикалық шама
8.Тығыздық бірлігі
9.Денелердің өзара әрекеттесуін сипаттайтын шама
7.Денелердің өзара әрекеттесу кезңінде жылдамдықтарының өзгеру
дәрежесін анықтайтын физикалық шама
8.Көлем бірлігі
9.Денелердің өзара әрекеттесуін сипаттайтын шама
10.Күштің әрекеті тоқтағаннан кейін дененің бастапқы пішіні мен
өлшемінің өзгеруі
11.Қатаңдық бірлігі, белгіленуі
12.Тығыздық өлшейтін құрал
13.Есеп.Бір түзудің бойымен қарама-қарсы бағытта әрекет ететін
күштердің теңәрекетті күшін анықта. 60кН; 100кН.
14.Есеп.Массасы 50кг адамның Айдағы салмағын анықтаңдар. Айдағы
еркін түсу үдеуі 1,6 Н/кг.
15.Есеп.Массасы 50кг дене 200Н күштің әрекетінен жазық жерде
бірқалыпты қозғалып келеді. Үйкеліс коэффиценті неге тең?
16.Есеп* Автомобиль алғашқы 40минутта 60км/сағ жылдамдықпен,
одан кейінгі 20мин ішінде 30км/сағ жылдамдықпен қозғалды
делік. Автомобильдің орташа жылдамдығын анықта.
17. Бірқалыпты қозғалған дененің жылдамдығын анықтайтын формула
18.Қандай да бір уақыт аралығында дене жүріп өткен траекторияның
ұзындығы
19.Н.Каперник планеталар жүйесінің центріне Күнді
орналастырғандықтан, бұл жүйе
20.Алып планеталар
21.Марс планетасының қазақша аты
22.Құралсыз көрінетін планеталар
23.Заттың химиялық қасиетін бойына сақтаған оның ең кіші бөлшегі
24.Сұйықтың көлемін анықтайтын құрал
25.Ауаның температурасытүнде -60с, ал күндіз +40С. Ауаның
температурасы қанша градусқа өзгерді?
26.Әр түрлі заттардың молекулаларының көлемдері мен құрамы бірдей ме?
27. Сүт құйылған ыдыстың біреуін тоңазытқышқа, ал екіншісін үстелге қойса.
Қайсысына қаймақ жылдам түседі? Неліктен?
28.Ашық ыдыс көлемінің 50%-ін газбен толтыруға бола ма?
29. 2,5м/с жылдамдықты см/с және км/сағ өрнекте.
30.Дененің жылулық күйін сипаттайтын шама.
Үйге тапсырма: Өткен тақырыптарға байланысты сөз жұмбақтар, сурет салып, әңгіме, ертегі, қызықты есептер құрастыру.
14-сабақ.
Қорытынды сабақ.
Үйге берілген тапсырмаларды талдап, бағалап, оқушылардың дайындаған слайдтарын, құрастырған есеп, ертегілерін, баяндамаларын тыңдап, бағалау, логикалық есептер шығару.
Ойын «Шеңберден өтіп шық»
Тақтаға ортасынан бастап сандар жазылған 2 шеңбер сызылған плакат ілінеді. Сынып оқушылары екі топқа бөлінеді. Топ оқушыларына 1-ші шеңберден өту үшін өздерін үйде дайындаған жұмыстарын қорғайды. Қосымша сұрақтар қойылып бағаланады. Екінші шеңберден өту үшін есептер шығарылады.
1.Есеп. Екі арба өзара әсерлескенде жылдамдықтары 20см/с және
60см/с-қа өзгереді. Үлкен арбаның массасы 0,6 кг болса,
кіші арбаның массасы неге тең?
2.Есеп. Массасы 46кг бала су бетінде ағып бара жатқан массасы 1т
салдан 1,5м/с жылдамдықпен жағаға қарай секірді. Сал қандай
жылдамдыққа ие болды?
3.Есеп. Көлемі 1м3 мәрмәр кесегінің массасы көлемі осындай
парафиннің массасынан неше есе көп? ρм =2,7 103 кг/м3;
ρп =0,9 103 кг/м3;
4.Есеп* Жүк көтергіштегі 4т болатын машинаға өлшемі
(250×120×65) мм құрылыстық кірпіштің қанша данасын
тиеуге болады? ρ к = 1800кг/м3.
Үшінші шеңберден шығу үшін қыс, күз, жазғытұрымға арналған тақпақтарды, физика тілімен түсіндіруге тырысады. Оқушылардың білімдері бағаланады.
Үйге тапсырма: .§1-42 қайталау
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Қысым. Қысымның қатты денелер сұйықтар және
газдар арқылы берілуі.
Сабақтың мақсаты:
білімділік: күштің әрекеті тіреу ауданына тәуелділігін қысымның қандай шамаларға байланыстылығын түсіну;
дамытушылық:күш әрекетінің нәтижесі күш түскен беттің ауданына тәуелді екенін түсіне отырып, өз беттерімен қорытынды жасауға баулу;
тәрбиелік: қызығушышылықтарын, белсенділігін, жауапкершілігін арттыру;
Көрнекілік: шегелер қағылған тақтайша, кірлер, құм салынған ыдыс, қайшы, ине, электронды оқулықтағы медиаобъектілер.
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру.
ІІ. Жаңа сабақ.
Қысым

мысал, тәжірибе жаңа ұғым формула, бірліктері
арттыру кеміту
Қысымның берілуі

қатты сұйық газ Паскаль заңы
Мысалдар: матаны ұшы сынған инемен немесе ұшы сынбаған инемен тігу, өткір пышақ, қайшы, тістеуік, өтпейтін пышақ, қайшы т.б.
Тәжірибелер: оқулықтағы тәжірибені жасау, электронды оқулықтағы медиаобъектілерді көрсету арқылы тұжырымдау.

Белгілі бір бетке түсетін күш әрекетінің нәтижесін сипаттайтын шама қысым деп аталады. Қысым бетке перпендикуляр бағытта әрекет ететін күштің осы беттің ауданына қатынасы. р-қысым, Ғ-бетке перпендикуляр бағытта әрекет ететін күш немесе қысым күші, S-күш түсетін беттің ауданы.
№ Физикалық шамалар Белгіленуі Өлшем бірлігі Формула
1 Қысым р 1Па (Н/м2) р=F/S
2 Аудан S м2 S=F/p;
3 Kүш F Н F=pS
Қысым бірлігіне француз ғалымы Паскальдің құрметіне паскаль алынған. Еселік, үлестік бірліктері. 1гПа=102Па 1кПа=103 Па 1МПа=106Па

Тәжірибе қорытындысы бойынша кітапқа түсірілетін қысымды бір бағытта тарататынына көзіміз жетті. Бұны қатты денелерді құрайтынн молекулалардың белгілі бір ретпен орналасатыны және бір нүктенің айналасында ғана қозғалатындығынан және осы нүктеден алысқа кете алмайтындығынан болып отыр.
Жүк автомобильдерінің шиналары мен ұшақтың шассилерін жеңіл машиналарға қарағанда едәуір жуан етіп жасайды. Әсіресе шөл далаға арналған машиналардың шиналары өте жалпақ болады. Ауданы кішкентай болғанда үлкен қысым түсіруге болады. (кнопка, ине, пышақ, қайшы, ара т.б. ұштары өткір болу керек) Кнопка ұшының ауданы 1мм2 болса,50 000Па қысым түсіруге болады. Массасы 45кг бала- 15кПа, жеңіл машина-150кПа қысым түсіреді екен. Табиғатта кездесетін кесетін, қадалғыштар: мүйіз, тұмсық, тырнақ, тікенек т.б.
Медиаобектілер:
а)Қысым және деформация
б)Сұйықтарда қысымның таралуы
в) Сұйықта қысым таралуының изотроптылығы
г)Газда қысым таралуының изотроптылығы
д)Қысымның бағыттарға тәуелсіздігі
ІІІ. Бекіту.
І. Сұрақ–жауап
1.Күштің әрекеті тіреу ауданына тәуелді болатынын түсіндіретін мысалдар келтіріңдер?
2.Қолмен іс тіккенде оймақты не үшін киеді?
3.Шыңғысыз жүргенде адам неге омбылайды?
4.Жүк машиналарының артқы доңғалақтары неге қос –қостан?
5.Қысым деп нені айтады?
6.Қысым формуласы, бірлігі .
7.Қысымды қандай жағдайда арттыруға немесе кемітуге болады?
8.Қатты денелерде қысымды қалай жеткізеді, сұйықтар мен газдарда ше?
ІІ.Ауызша есептер
1.Қарындашты өткір пышақпен және өтпес пышақпен бірдей күш түсіре отырып ұштасақ, екеуіне бірдей қысым түсірдік деп айтуға бола ма?
Жауабы: әртүрлі
2.Күректің аяқ тіреп күшпен басатын қырын неге сыртына қарай қайырып жасайды?
Жауабы:үйкелісті азайту үшін, қысымды арттыру үшін
III.Есептер шығару.
Авторлары: В.И.Кем, Б.А.Кронгарт. №566-569; 15-жаттығу №1,2.
IV. Үйге тапсырма § 33. 15– жаттығу №3
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Паскаль заңы.
Сабақтың мақсаты:
білімділік: Паскаль заңын түсіну;
дамытушылық:күш әрекетінің нәтижесі күш түскен беттің ауданына тәуелді екенін түсіне отырып, өз беттерімен қорытынды жасауға баулу;
тәрбиелік: қығушышылықтары, белсенділігін, жауапкершілігін арттыру;
Көрнекілік:, Паскаль шары,электронды оқулықтағы медиаобъектілер.
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру.
ІІ. Жаңа сабақ.
Сұйықтар мен ғаздарда мүлде басқаша. Паскаль шары деп аталатын құралмен тәжірибе жасап көрелік. Қорытындыны оқушылар өздері айтады, (оларды құрайтын молекулалар еркін қозғала алады) толықтырылады. Сонымен, сұйық пен газға түсірілетін қысым барлық бағытта өзгеріссіз беріледі. Бұл қағида Паскаль заңы деп аталады.
Жүк автомобильдерінің шиналары мен ұшақтың шассилерін жеңіл машиналарға қарағанда едәуір жуан етіп жасайды. Әсіресе шөл далаға арналған машиналардың шиналары өте жалпақ болады. Ауданы кішкентай болғанда үлкен қысым түсіруге болады. (кнопка, ине, пышақ, қайшы, ара т.б. ұштары өткір болу керек) Кнопка ұшының ауданы 1мм2 болса,50 000Па қысым түсіруге болады. Массасы 45кг бала- 15кПа, жеңіл машина-150кПа қысым түсіреді екен. Табиғатта кездесетін кесетін, қадалғыштар: мүйіз, тұмсық, тырнақ, тікенек т.б.
ІІІ. Бекіту.
І. Сұрақ–жауап
1.Күштің әрекеті тіреу ауданына тәуелді болатынын түсіндіретін мысалдар келтіріңдер?
2.Қолмен іс тіккенде оймақты не үшін киеді?
3.Шыңғысыз жүргенде адам неге омбылайды?
4.Жүк машиналарының артқы доңғалақтары неге қос –қостан?
5.Қысым деп нені айтады?
6.Қысым формуласы, бірлігі .
7.Қысымды қандай жағдайда арттыруға немесе кемітуге болады?
8.Қатты денелерде қысымды қалай жеткізеді, сұйықтар мен газдарда ше?
9.Паскаль заңын түсіндер.
ІІ.Ауызша есептер
1.Қарындашты өткір пышақпен және өтпес пышақпен бірдей күш түсіре отырып ұштасақ, екеуіне бірдей қысым түсірдік деп айтуға бола ма?
Жауабы: әртүрлі
2.Күректің аяқ тіреп күшпен басатын қырын неге сыртына қарай қайырып жасайды?
Жауабы:үйкелісті азайту үшін, қысымды арттыру үшін
III.Есептер шығару.
Авторлары: В.И.Кем, Б.А.Кронгарт. №566-569
IV. Үйге тапсырма § 34. 15 – тапсырма
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Қысым. Қысымның қатты денелер сұйықтар және
газдар арқылы берілуі. Паскаль заңы.
Сабақтың мақсаты:
білімділік: күштің әрекеті тіреу ауданына тәуелділігін қысымның қандай шамаларға байланыстылығын, Паскаль заңын түсіну;
дамытушылық:күш әрекетінің нәтижесі күш түскен беттің ауданына тәуелді екенін түсіне отырып, өз беттерімен қорытынды жасауға баулу;
тәрбиелік: қығушышылықтары, белсенділігін, жауапкершілігін арттыру;
Көрнекілік: шегелер қағылған тақтайша, кірлер, құм салынған ыдыс, қайшы, ине, Паскаль шары,электронды оқулықтағы медиаобъектілер.
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру.
ІІ. Жаңа сабақ.
Қысым

мысал, тәжірибе жаңа ұғым формула, бірліктері
арттыру кеміту
Қысымның берілуі

қатты сұйық газ Паскаль заңы
Мысалдар: матаны ұшы сынған инемен немесе ұшы сынбаған инемен тігу, өткір пышақ, қайшы, тістеуік, өтпейтін пышақ, қайшы т.б.
Тәжірибелер: оқулықтағы тәжірибені жасау, электронды оқулықтағы медиаобъектілерді көрсету арқылы тұжырымдау.

Белгілі бір бетке түсетін күш әрекетінің нәтижесін сипаттайтын шама қысым деп аталады. Қысым бетке перпендикуляр бағытта әрекет ететін күштің осы беттің ауданына қатынасы. р-қысым, Ғ-бетке перпендикуляр бағытта әрекет ететін күш немесе қысым күші, S-күш түсетін беттің ауданы.
№ Физикалық шамалар Белгіленуі Өлшем бірлігі Формула
1 Қысым р 1Па (Н/м2) р=F/S
2 Аудан S м2 S=F/p;
3 Kүш F Н F=pS
Қысым бірлігіне француз ғалымы Паскальдің құрметіне паскаль алынған. Еселік, үлестік бірліктері. 1гПа=102Па 1кПа=103 Па 1МПа=106Па

Тәжірибе қорытындысы бойынша кітапқа түсірілетін қысымды бір бағытта тарататынына көзіміз жетті. Бұны қатты денелерді құрайтынн молекулалардың белгілі бір ретпен орналасатыны және бір нүктенің айналасында ғана қозғалатындығынан және осы нүктеден алысқа кете алмайтындығынан болып отыр.
Сұйықтар мен ғаздарда мүлде басқаша. Паскаль шары деп аталатын құралмен тәжірибе жасап көрелік. Қорытындыны оқушылар өздері айтады, (оларды құрайтын молекулалар еркін қозғала алады) толықтырылады. Сонымен, сұйық пен газға түсірілетін қысым барлық бағытта өзгеріссіз беріледі. Бұл қағида Паскаль заңы деп аталады.
Жүк автомобильдерінің шиналары мен ұшақтың шассилерін жеңіл машиналарға қарағанда едәуір жуан етіп жасайды. Әсіресе шөл далаға арналған машиналардың шиналары өте жалпақ болады. Ауданы кішкентай болғанда үлкен қысым түсіруге болады. (кнопка, ине, пышақ, қайшы, ара т.б. ұштары өткір болу керек) Кнопка ұшының ауданы 1мм2 болса,50 000Па қысым түсіруге болады. Массасы 45кг бала- 15кПа, жеңіл машина-150кПа қысым түсіреді екен. Табиғатта кездесетін кесетін, қадалғыштар: мүйіз, тұмсық, тырнақ, тікенек т.б.
Медиаобектілер:
а)Қысым және деформация
б)Сұйықтарда қысымның таралуы
в) Сұйықта қысым таралуының изотроптылығы
г)Газда қысым таралуының изотроптылығы
д)Қысымның бағыттарға тәуелсіздігі
ІІІ. Бекіту.
І. Сұрақ–жауап
1.Күштің әрекеті тіреу ауданына тәуелді болатынын түсіндіретін мысалдар келтіріңдер?
2.Қолмен іс тіккенде оймақты не үшін киеді?
3.Шыңғысыз жүргенде адам неге омбылайды?
4.Жүк машиналарының артқы доңғалақтары неге қос –қостан?
5.Қысым деп нені айтады?
6.Қысым формуласы, бірлігі .
7.Қысымды қандай жағдайда арттыруға немесе кемітуге болады?
8.Қатты денелерде қысымды қалай жеткізеді, сұйықтар мен газдарда ше?
9.Паскаль заңын түсіндер.
ІІ.Ауызша есептер
1.Қарындашты өткір пышақпен және өтпес пышақпен бірдей күш түсіре отырып ұштасақ, екеуіне бірдей қысым түсірдік деп айтуға бола ма?
Жауабы: әртүрлі
2.Күректің аяқ тіреп күшпен басатын қырын неге сыртына қарай қайырып жасайды?
Жауабы:үйкелісті азайту үшін, қысымды арттыру үшін
III.Есептер шығару.
Авторлары: В.И.Кем, Б.А.Кронгарт. №566-569
IV. Үйге тапсырма § 43-44. 20 – жаттығу 1,2.
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: №8 практикалық жұмыс сапалық және мәтінді есептер шығару «Газдың қысымы»
Сабақтың мақсаты:
білімділік: күштің әрекеті тіреу ауданына тәуелділігін қысымның қандай шамаларға байланыстылығын, Паскаль заңын білу;
дамытушылық:қысым ұғымын толық түсіне отырып, есеп шығаруда қолдана отырып, дамыта оқыту:
тәрбиелік:өз ойын толық жеткізуге, өз бетімен жұмыс істеуге үйрету;
Көрнекілік: интерактивті тақта, электронды оқулық
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру
ІІ. Үй тапсырмасын қайталау
1.Схема арқылы қайталау, тұжырымдау.
2.Есептер шығару. №571-576.
3.Өзіндік жұмыс.
1.1кПа .........Па. 2.1МПа .........Па. 3.0,1кПа ...........Па.
4.0,001МПа ..........Па. 5.2гПа ........... Па. 6,1500мПа........Па.
7.Түймені үшкір инемен және үшкір емес инемен тіккенде қандай қысым түсіреміз?
8. Пышақ, қайшыны неге қайрайды?
9.Сазды жермен жүргенде, неге аяқтың астына тақтайшаларды салады?
10.Қатты дене қысымды қалай жеткізеді?
11.Паскаль заңы қалай айтылады?
12. Қай жағдайда қысымды арттырады, кемітеді?
13. Есеп. Массасы 45кг баланың қысымы (15кПа)
14.Есеп. Массасы 500 кг дене 200 см2 ауданға қандай қысым түсіреді?
15.Есеп. Массасы 5 т дене ұзындығы 25 см ені 10 см қандай қысым түсіреді?
16.Аңшы шаңғысы спортшылардың шаңғысына қарағанда неліктен жалпақ жасалады?
17.
Мына екі күректің қайсысымен жұмыс істеу оңай. 20-жаттығу (1-2)
18. Есеп. Әр дөңгелектің рельспен жанасу ауданын 4см2 деп алып, массасы 62т жүк тиелген төрт осьті вагонның рельске түсіретін қысымын есептеп шығарыңдар.
19.Есеп. Шегемен 105кПа қысым түсіруге болады. Егер шеге ұшының ауданы 0,1мм2 болса, онда шегеге қандай күш түсіруге болатынын есепте.
20. Трактор, танк, батпақта жүретін машина (болотоход) сияқты ауыр машиналардың шынжер табандарының ауданы неге үлкен етіп жасалынады?
21.Табиғатта кездесетін кесетін және қадалғыш құрылғылар ата.
22.Кестені толтыр.
№ Физикалық шама Белгіленуі, бірлігі Формуласы
1. Күш 2. Қысым 3. Аудан 4. Масса 5. Тұрақты шама 6. Ұзындық 7. Ені ІІІ. Үйге тапсырма § 33-36. 17-тапсырма.
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Гидравликалық машиналар.
Сабақтың мақсаты:
білімділік:гидравликалық престің және гидравликалық машиналардың құрылысымен танысу, газдың, қатты, сұйықтан өзгеше қасиеттерін білу. дамытушылық: күштің әрекеті тіреу ауданына тәуелділігін қысымның қандай шамаларға байланыстылығын, Паскаль заңын біле отырып, жаңа сабақты байланыстыра дамыту;
тәрбиелік: білімге құштарлығын арттыру;
Көрнекілік: гидравликалық машиналардың суреті, поршень орнатылған шыны түтік, суреттер, электронды оқулық, интерактивті тақта, поршенді шыны түтік
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру
ІІ. Жаңа сабақ
Гидравликалық машиналар

гидравликалық престің құрылысы жұмыс істеу принципі
қолданылуы пайдасы
Құрылысы көлденең қимасының ауданы әр түрлі болып келген екі жылжымалы поршеньдер орнатылған. Цилиндрлер бірімен –бірі өзара жалғастырып, оларға сұйық (әдетте май) толтырылады. Кіші поршеньнің көлденең қимасының ауданы S1, ал үлкен поршеньдікі S2. Кіші цилиндрдегі поршеньге F1 күш әрекет етсе, онда сұйыққа p=F1S1 қысым түсіріледі. Паскаль заңы бойынша сұйық бұл қысымды үлкен поршеньге F2 күш әрекет етеді. F2=pS2, F2= F1S2S1 үлкен поршеньнің көлденең қимасының ауданы кішісінен қанша есе үлкен болса, үлкен поршеньге сонша есе үлкен кұш ірекет етеді.
Үлкен поршеньнің көлденең қимасының ауданы кішісінен қанша есе үлкен болса, үлкен поршеньге сонша есе үлкен күш әрекет етеді.
S2>S1 болғандықтан, S2S1>1, ал бұл F2 > F1.
Гидравликалық машиналар (грекше –су, аулос-түтік) деген сөзден құралған. Мақта, қағаз, ағаш жоңғасын престеу үшін гидравликалық машиналар, автомобиль, жүк машина т.б.гидравликалық тежегіш, ауыр жүкті көтеретін гидравликалық тежегіштер т.с.с. мысалдар келтіру.
Қарапайым гидравликалық машинаның жұмыс істеу принципін түсіндіру. Электронды оқулықтағы медиаобъктіні көрсету.
F2F1 = S2S1, S2S1 = h1h2, F2F1 = h1h2Күштен қанша есе ұтсақ, орын ауыстырудан сонша есе ұтыламыз.
Қазіргі қуатты гидравликалық престер 700 000 кН- ға дейін күш өндіруге мүмкіндік береді. Мұндай престер зауыттарда металл бұйымдарға қажетті пішін мен өлшем беру үшін қолданылады.
Пайдасы адам өзінің күші жеткіліксіз болғанда, осы пресс арқылы үлкен қысым түсіре алады.
ІІІ.Бекіту
Фронтальды сұрау.
Есептер. №406-409. Үй тапсырмасын тексеру, бағалау. 128 және 130-беттегі сұрақтарға жауап беру, есептер № 410-411, 420, 428, 429.
V. Үйге тапсырма. § 55. 16-жаттығу.№3 .16-тапсырма 1.
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Газдың қысымы. Ауырлық күшінің әсерінен сұйықтар мен газдарда болатын қысым.
Сабақтың мақсаты: білімділік. Газ қысымын МКТ тұрғысынан түсіну;
дамытушылық: күштің әрекеті тіреу ауданына тәуелділігін қысымның қандай шамаларға байланыстылығын, Паскаль заңын біле отырып, жаңа сабақты байланыстыра дамыту;
тәрбиелік: білімге құштарлығын арттыру;
Көрнекілік: гидравликалық машиналардың суреті, поршень орнатылған шыны түтік, суреттер, электронды оқулық, интерактивті тақта, поршенді шыны түтік
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру
ІІ. Жаңа сабақ

Газдың қысымы
Газ, қатты, сұйық айырмашылықтары
газ қысымы молекулаларының қозғалысы
газдың ыдыс қабырғасына түсіретін қысымы
газ қысымының артуы мен кемуінің себебі

Газдың ыдыс қабырғасына түсіретін қысымы газ молекулаларының соқтығысуынан болады. (тәжірибені интерактивті тақта арқылы электронды оқулық бойынша түсіну) Газдың шар қабырғасына барлық бағытта бірдей қысым түсіретінін көрсетеді.
Газдың көлемін кішірейтсе, оның қысымы артады, ал көлемін ұлғайтса, қысымы кемиді. Жабық ыдыстағы газдың температурасы неғұрлым жоғары болса, оның қысымы соғұрлым үлкен болады.
ІІІ.Бекіту
Фронтальды сұрау.
Есептер шығару.17 –жаттығу №1,2,3
1.Қатты денелер мен сұйықтардан айырмашылығы.
2.Газдың ыдыс қабырғасына түсіретін қысымы.
3.Газ қысымы МКТ тұрғысынан түсіну.
4.Газдың барлық бағытта бірдей қысым түсіретіні.
5.Газ қысымының сығылғандағы өзгеруі.
6.Газды сақтау.
V. Үйге тапсырма. § 36-37. 17-тапсырма №1,2.
4-сабақ
Бекіту сабағы
Сабақтың тақырыбы: Есептер шығару.
Сабақтың мақсаты:
білімділік: күштің әрекеті тіреу ауданына тәуелділігін қысымның қандай шамаларға байланыстылығын, Паскаль заңын, газ қысымына арналған есептерді шығаруға үйрету;
дамытушылық:қысым ұғымын, газ қысымын толық түсіне отырып, есеп шығаруда қолданудаға бағыт беру;
тәрбиелік: өз бетімен жұмыс істеуге үйрету;
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру
ІІ. Үй тапсырмасын қайталау
І. Формулаларды қайталау
ІІ. Теорияны қайталау
ІІІ. Практикалық жұмыс
І.(а)
Физикалық шама беліленуі бірлігі Формуласы
Қысым Күш Аудан І(ә)
Еселік , үлестік бірліктерін қайталау.
Мысалы: 55кПа= 55∙103 Па; 8,8мПа=8,8 ∙10-3 Па т.с.с.
Интерактивті тақтада жазылу тұрады.
ІІ.
1.Қысым деп нені айтады?
2.Қысымның артуы мен кемуіне мысал келтір.
3.Қатты дене қысымды қалай жеткізеді?
4.Сұйықтар мен газдардағы қысымның берілуін түсіндір.
5.Паскаль заңы қалай тұжырымдалады?
6.Интерактивті тақтадағы гидравликалық машинаның құрылысын түсіндір.
7. Гидравликалық машинаның қолданылуы.
8.Газ, қатты, сұйықтың қасиеттерін ата, айырмашылығын дәлелде.
9.Газ қысымын түсіндір.
10.Газ қысымының артуы мен кемуін түсіндір.
ІІІ.
2кН күшпен әсер етіп 100 кН/м2 қысымды қалай анықтауға болады?
6кН/м2; 60Н/см2; 600Па қайсысы үлкен?
5кН күш 500см2 ауданға қандай қысым түсіреді?
Қалыңдығы 30см бетон еденге қандай қысым түсіреді? Бетон тығыздығы 2,2 г/см2.
Табан ауданы 4,5м2 , көлемі 8м3 болса, мәрмәр бағана топыраққа қандай қысым түсіреді?
Гидравликалық престің кіші поршенінің ауданы 10cм2 . Оған әсер ететін күш 200Н. Үлкен поршеньнің ауданы 200 см2 , үлкен поршеньге әсер ететін күшті анықта.
1500см 2 тіреу ауданы бар дене 300 кПа қысым түсіреді. Дене салмағын анықта.
900Па қысым мен 90 Н/см2 тең айырмашылығын анықта.
Ауданы 0,1мм2шегенің ұшына 105кПа қысым түсіру үшін шегенің басына қандай күшпен әрекет ету керегін анықта.
Оқушының еденге түсіретін қысымын қалай анықтауға болады?
Үйге тапсырма: § 43-46 қайталау. § 47-49 өз беттерімен оқып,
107-суреттегі тәжірибені жасап қорытынды жасау.
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Ауырлық күшінің әсерінен сұйықтар мен газдарда болатын қысым. Қатынас ыдыстар. Су құбыры.
Сабақтың мақсаты: Сұйық пен газдың ауырлық күшінің әрекетінен болатын қысым ерекшеліктерін түсіну.
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру.
ІІ. Үй тапсырмасын тексеру.
lefttopИнтерактивті тақтадағы суреттер арқылы өткен тақырыпты қорытындылау.

т.с.с.
1.Белгілі бетке түсетін күш әрекетінің нәтижесін сипаттайтын шама.
2.Кескіні толтыру.
№ р/с Физикалық шама Қысым Күш Аудан
1. Белгіленуі 2. Бірліктері 3. Формуласы ІІІ. Жана сабақ
Оқушылардың өз бетімен дайындаған слайд пен қосымша материалдарын талдау. Трек схема құру.
Қатынас ыдыстар

мысалдар екі, үш тармақты ыдыс қасиеттері
Су құбыры

жұмыс істеу принципі құрылысы артезиан құдығы
ІV. Бекіту.
Суреттер арқылы қорытындылау.
lefttop

V. Үйге тапсырма. § 47-49. 22-жаттығу. 1-3 есебі. 16-тапсырма. 1.
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Қатынас ыдыстар. Су құбыры.
Сабақтың мақсаты: қатынас ыдыстар мен су құбырының ерекшеліктерін түсіну.
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру.
ІІ. Үй тапсырмасын тексеру.
lefttopИнтерактивті тақтадағы суреттер арқылы өткен тақырыпты қорытындылау.

т.с.с.
1.Белгілі бетке түсетін күш әрекетінің нәтижесін сипаттайтын шама.
2.Кескінді толтыру.
№ р/с Физикалық шама Қысым Күш Аудан
1. Белгіленуі 2. Бірліктері 3. Формуласы ІІІ. Жана сабақ
Оқушылардың өз бетімен дайындаған слайд пен қосымша материалдарын талдау. Трек схема құру.
Қатынас ыдыстар

мысалдар екі, үш тармақты ыдыс қасиеттері
Су құбыры

жұмыс істеу принципі құрылысы артезиан құдығы
ІV. Бекіту.
Суреттер арқылы қорытындылау.
lefttop

V. Үйге тапсырма. § 38-39. 18-жаттығу. 1-2 есебі.
Практикалық сабақ
Сабақтың тақырыбы: Физикалық диктант. Есептер шығару.
Сабақтың мақсаты:
білімділік:қысым тақырыбына арналған есептердің шығару жолдарымен танысу, үйрену;
дамытушылық: ауырлық күшінің әсерінен сұйықтар мен газдарда болатын қысым, қатынас ыдыстар, су құбыры тақырыптарын біле отырып, есеп шығарғанда қолдана білуге , дағдыландыру;
тәрбиелік:белсенділігін, жауапкершілігін арттыру;
Көрнекілік: суреттер, трек-схемалар, кестелер, интерактивті тақта
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру
ІІ. Үй тапсырмасын қайталау
Фронтальді сұрау
(131- бет, 134-бет, 136-бет.) Өзін –өзі тексеру сұрақтары.
Физикалық диктант жүргізу
Сұйық бағанының ыдыстың түбіне түсіретін қысымы (формула)


тығыздық
биіктік
қысым


Қатынас ыдыстардағы әртекті сұйық бағанының биіктіктері (формула)
( h1; h2, ρ1;ρ2- есептейтін формулаларын қорытып жаз)
Үстелге төгілген кастор майынан гөрі төгілген су тез ағып кетеді. Қайсысының молекулаларының қозғалуы артық?
Ернеуіне дейін су құйылған стақан мен қаймақты бір мезгілде еңкейтсе қайсысы тез құйылады?
Поршеньнің көлденең қималарының аудандары 1:10; 2:60; 5:80 қатынасындай гидравликалық машиналарды қолданып, күштен қанша ұтыс алуға болады?
Есептер шығару. № 615-626 есептер.
ІІІ.Үйге тапсырма § 43-49. № 632-633.
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Атмосфералық қысым.
Сабақтың мақсаты:
білімділік: атмосфералық қысымның пайда болуын түсіну;
дамытушылық: ауырлық күшінің әсерінен сұйықтар мен газдарда болатын қысым, қатынас ыдыстар, су құбыры тақырыптарымен байланыстыра отырып дамыту;
тәрбиелік: қызығушылығын арттыру;
Көрнекілік: жылжымалы поршені бар шыны түтік, ыдыс, суреттер, интерактивті тақта, электронды оқулық;
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру
ІІ. Үй тапсырмасын қайталау
Физикалық диктант.
1-нұсқа.
Қысым қандай әріппен белгіленеді?
Қысымның өлшем бірлігі.
5 кПа...... Па. 3,3 гПа...... Па. 30 МПа...... Па. 60 мПа..... Па.
Есеп. 210-6 м2 ауданға 5 Н күш түскендегі қысымын анықта.
2-нұсқа.
Қысым анықтайтын формула.
Ауданның өлшем бірлігі?
4,4 кПа...... Па. 6,2 Па...... Па. 80 МПа...... Па. 200мПа.......Па
Есеп. 10-4 м2 ауданға 9106 қысымдағы күш шамасы.
ІІІ. Жаңа сабақ
Атмосфералық қысым.

ұғымы пайда болуы
Атмосфера- грекше атмос- бу, ауа және сфера- шар деген сөзден құралған. Атмосфера – газ, сондықтан ол Паскаль заңы бойынша өзіне түскен қысымды барлық бағытта таратады. Соның салдарынан Жер бетіне және ондағы барлық денелерге атмосфералық қысым түседі. Тәжірибені талдау. Итальяндық ғалым Э.Торричелли жасаған тәжірибені оқушыларды қатыстыра отырып талдау.

ХIX ғасырдың бас кезінен бастап атмосфераны аэростаттардың көмегімен зерттеу басталды. Атмосфераның биік қабаттарын зерттеуге радиозонд, кейінгі кезде Жердің жасанды серіктері кеңінен қолданылуда.
IV. Есептер шығару. № 650-656. 7класс. Есептер жинағы
V. Үйге тапсырма § 40. 19-жаттығу.№ 1-2
7-сынып
Сабақтың тақырыбы. Торричелли тәжірибесі. Барометр.
Сабақтың мақсаты:
білімділік: Торричелли тәжірибесін түсіну; барометрдің жұмыс істеу принципімен таныстыру.
дамытушылық: ауырлық күшінің әсерінен сұйықтар мен газдарда болатын қысым, қатынас ыдыстар, су құбыры тақырыптарымен байланыстыра отырып дамыту;
тәрбиелік: қызығушылығын арттыру;
Көрнекілік: жылжымалы поршені бар шыны түтік, ыдыс, суреттер, интерактивті тақта, электронды оқулық;
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау
ІІІ. Жаңа сабақ
Торричелли тәжірибесі. Атмосфералық қысым

тәжірибе өлшем бірлігі.
Атмосфера- грекше атмос- бу, ауа және сфера- шар деген сөзден құралған. Атмосфера – газ, сондықтан ол Паскаль заңы бойынша өзіне түскен қысымды барлық бағытта таратады. Соның салдарынан Жер бетіне және ондағы барлық денелерге атмосфералық қысым түседі. Тәжірибені талдау. Итальяндық ғалым Э.Торричелли жасаған тәжірибені оқушыларды қатыстыра отырып талдау.

Атмосфералық қысымды өлшеуге арналған құрал барометр (грекше барос – ауырлық, метрео – өлшеймін) Барометр – анероид (грекше анероид– сұйықсыз) қолданылады.

Интерактивті тақтадағы суреттер арқылы құрылысымен танысу. Электронды оқулықтағы тәжірибелерді талдау, тұжырымдау.
Торричелли Эванджелиста (1608-1647ж) – итальян ғалымы, атмосфералық
қысымды өлшеген, физика мен математиканың бірқатар басқа мәселелерін
де талқылап шешкен. Бір жағы дәнекерленген ұзындығы 1м шыны түтікше
сынаппен толтырылған. Сынабы бар ыдысқа төңкеріп, атмосфералық қысымды анықтағын. 760мм сынап бағанына тең болады,атмосфералық қысым бірлігі ретінде 1мм сын бағ алынған, ол 133,3Па тең. Торричелли тәжірибесін естіген Паскаль 1646ж су барометрін жасады. Атмосфералық қысымды теңестірген су бағанасы сынап бағанасынан биіктеу болады.
ІІ.Торричелли тәжірибесін 9жылдан кейін естіген Герике өте жұқа қабырғалы шардың ауасын сора отырып, оның майысқанын байқаған. Ол қоршаған ортаның қысымының әсерінен екенін түсінген.
1654ж атмосфералық қысым бар екендігін дәлелдеу үшін Отто фон Герике «Магдебург жартышарларымен » өзінің атақты тәжірибесін жасады.

Тәжірибені көруге император Фердинант ІІІ және Регенсбург рейхстағының мүшелері қатысты. Ауасы сорып алынған өзара біріктірілген екі шарды екі жағынан 8-8-ден аттарды жегіп тартқанда ажырата алмаған.
ХIX ғасырдың бас кезінен бастап атмосфераны аэростаттардың көмегімен зерттеу басталды. Атмосфераның биік қабаттарын зерттеуге радиозонд, кейінгі кезде Жердің жасанды серіктері кеңінен қолданылуда.
Атмосфералық қысымды өлшейтін құралдар,Барометр-анеройд-сұйықсыз, металл барометр. Және сынапты барометр- алып жүру қолайсыз болғандықтан металл барометр қолданылады.
IV. Бекіту
№ р/с Сұрақ Жауап. Дұрыс жауабы
1. Атмосфералық қысымы өлшеген ғалым. Ньютон, Паскаль, Торричелли 2. Атмосфералық қысым қалай белгіленеді? Ғ, Р, Т 3. Атмосфералық қысымның өлшем бірлігі. кг, Н, Па 4. Атмосфералық қысымды өлшейтін құрал Термометр,Барометр Секундомер 5. 1мм сын.бағ. 133,3 Па; 13,33 Па
1,333Па Интерактивті тақтадағы сурет арқылы барометр– анеройдтың құрылысын, шкала құнын анықтау.

Есептер шығару. № 7-13 (Башарұлы) 7класс. Есептер жинағы.
V. Үйге тапсырма §40. №14-15 (Б)
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Атмосфералық қысымның биіктікке байланысты
өзгеруі. Манометрлер. Сорғылар.
Сабақтың мақсаты:
білімділік: атмосфералық қысымның биіктікке байланысты өзгеруін түсіну, атмосфералық қысымнан артық немесе кем қысымды өлшейтін құралмен танысу;
дамытушылық: атмосфералық қысым, Торричелли тәжірибесі мен қысым өлшейтін құралды біле отырып, байланыстыра отырып дамыта оқыту;
тәрбиелік:білімге деген құштарлығын анықтау;
Көрнекілік: барометр, суреттер, интерактивті тақта, электронды оқулық;
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру
ІІ. Үй тапсырмасын қайталау
1.Фронтальды сұрау.
2.Ауызша есептер шығару.
І. Бала жапырақты аузына тақап, ішіне тартқанда неге жыртылады?
ІІ.Егер бөтелкенің аузы суға батырылса, онда төңкерілген бөтелкеден неге су төгілмейді?
ІІІ. Барометр 1013Па қысымды көрсетіп тұр. Сынап биіктігі неге тең?
ІІІ. Жаңа сабақ
Атмосфералық қысымның биіктікке байланысты өзгеруі
атмосфера құрылымы биіктікке байланысты өзгеруі
қалыпты атмосфералық қысым альтиметр
1. 2. 3.
(1.ауа құрамы 2.ғарыш сәулелерден қорғайтын белдеу 3. Жер беті–ауа қабаты)
Ауа -әр түрлі газдардан оттегі, азот, аргон, көмірқышқыл газ, иісті газ, сутегі, азон, метан, гелий, неон, криптон, ксенон қосындысы. Олардың ішінде негізгі орынды азот пен оттегі алады. Басқа газдардың ең негізгісі , көмірқышқыл газ. Азот 78,8, оттегі 20,94, көмірқышқыл газ 0,03,аргон және басқа газдар 0,95. Атмосфера –метеориттерді өртейтін және жердегі өмірді құраушы ғарыштық сәулелерден қорғайтын қорғаныс белдеуі.
Атмосфераның құрылымы өте күрделі. Оның негізгі қабаттары тропосфера, стратосфера, мезосфера, экзосфера. Тропосфера 10км биіктікке дейін, стратосфера 10 -50км, мезосфера 50-80км, термосфера, 80-500км, экзосфера 500-800 км аумақты алып жатыр.
Бүкіл ауа қабаты жер бетінің әр шаршы сантиметріне 1 кг 33 г салмақ түсіреді. Орта бойлы адамның денесінің үсті шамамен 15000 см2 – дей болады екен. Сонда оған түсетін қысым 15 500 кг немесе 15 т – дан астам болып шығады. Есептеп көрсек. Адамның алақаны шамамен 150 см2 , ауа оған 150 кг салмақ қысым түсіреді. р = F/S .F = mg – формуласымен есептесек, адамның бір алақанына 10 5 Па қысым түсіреді, ал екі алақанға 2 105 Па қысым түсіретіндігі шығады. Бұл – ересек екі адамның салмағы деген сөз. Біз мұндай қысымды сезбейміз. Өйткені біздің денеміздің ішкі қысымы сыртқы атмосфера қысымымен тепе – тең келеді. Біздің басымызға түсіп тұрған ауаның салмағын есептетсек – бұл бір тоннадан астам екен. Біз өзімізді ауамен басылып қалған сияқты сезінбейміз, себебі ауа қысымы жан – жаққа таралады. Теңіз деңгейінде ол шамамен 1 шаршы см–ге 1кг тең. Ауырлық күшінің әрекетінен оның жоғарғы қабаттары төменгі қабаттарына қысым түсіреді Жер атмосферасы әртүрлі газ молекулаларынан тұрады, бейберекет қозғалады. Тек төмен түсе алмайды, себебі бейберекет қозғалғандықтан жылдамдықтары өте аз. Сондықтан Жер бетінде қысым көп.
1648ж Паскаль тапсырмасымен Пьер Пюн-де Дом тауының етегі мен төбесіндегі қысымды өлшеп, биіктікке байланысты өзгеретінін анықтады. Паскаль Парижде, Нотр-Дам соборының етегі мен төбесінде, Сен-Жак мұнарасында, 90 баспалдақты үйде жасады
Атмосфералық қысымның биіктікке байланысты өзгеретінін анықтау үшін қолданылатын құрал анероидты альтиметр деп атайды.Ұшқыштар ұшу биіктігін үнемі қадағалап отыру үшін альтиметр ұшақтарға қолданылады.

Манометр

аспап құрылысы қолданылуы түрлері

жұмыс істеу принципі
трек схема және электронды оқулық арқылы оқушыларды қатыстыра отырып талдау.
1. 2. 3.
1.Манометр атмосфераны қысымнан артық немесе кем қысымды өлшейтін аспап. Манометр(грекше манос- сирек ,тығыз емес, метерео-өлшеймін) деген сөзден шыққан Атмосфералық қысымнан артық немесе кем қысымды өлшеу үшін қолданылатын металл- манометр.
2. Адамның қан айналым жүйесіндегі қысымын өлшейтін құрал сфигмометр (грекше сфигмос- жүрек соғуы) немесе сфигмотанометр деп аталады.
3. Техникада ссұйықтың, газдың, будың қысымын өлшеу үшін металл манометр қолданылады, оны Бурдон манометрі деп те атайды. (құрылысымен таныстыру)
Сорғылар

тәжірибе шприц насос су сорғысының құрылысы
жұмыс істеу принципі, қолданылуы.

IV. Бекіту
Қысым өлшейтін құрал қандай сөздерден құралған?
Сынапты барометр туралы не білдіңдер?
Атмосфералық қысым өлшейтін құрал?
Барометр- анеройдтың құрылысы, қалай жұмыс істейді?
Барометр арқылы тағы да нені анықтайды?
Атмосфералық қысымды өлшеу не үшін қажет?
Атмосфералық қысымды таулы және жазық жерлерде неге әр түрлі?
Ұшақ, парашютшілер туралы қысымға байланысты нені түсіндіре аласыңдар?
Қалыпты атмосфералық қысым неге тең?
Есептер шығару. 20-жаттығу №1,3. 22-жаттығу. №1-3.
V. Үйге тапсырма § 41-42-43. 20-жаттығу. №2; 22-жаттығу №4.
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Архимед күші. Денелерлің жүзу шарттары. Ареометрлер. (Су көлігі)
Сабақтың мақсаты:
білімділік: Архимед күшінің пайда болуын, бағытын, қандай шамаларға тәуелді екенін түсіну; Архимед заңының физикалық мәні, денелердің жүзу шарттарын түсіндіру.
дамытушылық: атмосфералық қысымның биіктікке байланысты өзгеруін түсіну, атмосфералық қысымнан артық немесе кем қысымды өлшейтін құралмен біле отырып, атмосфералық қысымның әрекетіне негізделген құралдары мен Архимед заңын тәжірибе жасай отырып, байланыстыра дамыта оқыту;
тәрбиелік: біліктілігін арттыруға баулу;
Көрнекілік: манометр, сфигмоманометр, шприц, насос. Ғалымның фотосуреті, динамоетр, жүктер, шүмегі бар ыдыс, цилиндр тәрізді дене және осы дене ішінде толық сыяқтындай ыдыс, электронды оқулық, слайдтар;
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру
ІІ. Жаңа сабақ
Архимед күші

аңыз тәжірибе заң формула
Сиракуз патшасы Гиерон Архимедке зергер жасаған тәждің таза алтыннан немесе алтын мен күмістің қоспасынан жасалғанын анықтаған. Өзінің ашқан жаңалығына қуанып ол «Эврика!» (Таптым!) деп Сикаруз көшелерінің бойымен айғайлап жүгіріпті.

Тәжірибені жасау, электронды оқулықтағы тәжірибемен салыстыра отырып талдау. Архимед заңын қорыту, тұжырымымен танысу.
ІІІ.Бекіту
Ғаур
т.с.с.
Слайдтағы суреттер арқылы бекіту.
Денелердің жүзу шарттары.
Fa = FA Fa > FA Fa < FA
Оқушыларға суы бар стақан мен әр түрлі заттар таратылады да тәжірибені оқулықты оқи отырып жасап, қорытынды жасау.
1.
2.Ареометр таратылады.
3. Есептер шығару 23-жат.(5-6-7)
Сынып екі топқа бөлінеді де қысым, қысымның қатты, сұйық, газ арқылы берілуі, Паскаль заңы, гидравликалық машиналар, газ қысымы,ауырлық күшінің әрекетінен сұйықтар мен газдарда болатын қысым, қатынас ыдыстар, су құбыры, атмосфералық қысым, барометр , атмосфералық қысымның биіктікке байланысты өзгеруі, манометрлер тақырыптарына жасаған слайдтары бойынша қысқаша ең маңыздысын тұжырымдайды, тыңдалады, бағаланады.
Бұған барлық оқушылар қатысады, алдын ала дайындалады.Әр топ басшысы сайланады. Басшының нұсқауымен орындалады. Қосымша материалдар көп тапса, сол топ жеңеді. Слайдтың дұрыс жасалғанына көңіл бөлу керек.
Үйге тапсырма: §44,4546,47. 23-жаттығу (1-2)
7-сынып. № 5 Зертханалық жұмыс. Архимед заңын тексеру.
1 – тапсырма. Су ішінде массасы 100 г денеге әрекет ететін ығыстырушы күшті анықтау
Құрал-жабдықтар: суы бар ыдыс, массасы әр түрлі жүктер, динамометр, мензурка, жіп.
Жұмыстың барысы:
1.Мензурка көмегімен жүктің Vд көлемін анықтаңдар.
2.Дененің өлшеген Vд көлемі мен су тығыздығы бойынша дене ығыстыратын су салмағын табыңдар.
3.Денені жіпке байлап, динамометр ілгегіне іліңдер және оған әрекет ететін ауырлық күшінің (дененің ауадағы салмағының) мәнін табыңдар.
4.Динамометр ілгегіне ілінген жүкті түгелімен суға батырып, оның су ішіндегі салмағын анықтаңдар және ығыстырушы күштің мәнін есептеңдер.
5.Ығыстырушы күш ығыстырылған су салмағына тең бе?
Тексеріңдер.
Тәжірибені басқа денемен жасаңдар.
Тәжірибе нәтижелерін кестеге жазыңдар.
Бұл тәжірибеде Архимед заңы қандай дәлелдікпен орындалатын бағалаңдар.
Тәжірибе реті Дененің көлемі,
Vд,, м3 Дене ығыстырған сұйық салмағы,
Р0, Н Дененің ауадағы салмағы,
Р, Н Дененің судағы салмағы,
Р1, Н Ығыстырушы күш,
Fы,Н
2 – тапсырма. Сұйыққа батырылған денеге әрекет ететін Fы ығыстырушы күштің дене көлеміне байланысты екенін тексеру.
Құрал-жабдықтар: мектеп таразысы (табақшаларсыз), әрқайсысың массасы 100 г болатын көлемдері әр түрлі екі дене, суы бар екі ыдыс.
Жұмыстың барысы:
1. Жүктерді таразы иіндеріне бекітіп, таразыны тепе-теңдік қалпына келтіріңдер.
2. Егер екі денені де суы бар ыдыстардың ішіне батырсақ, таразының тепе-теңдігі бұзыла ма? Сураққа жауап беріңдер.
3. Жауаптарыңды тәжірибеде тексеріңдер.
3 – тапсырма. Fы ығыстырушы күштің ρс сұйық тығыздығына байланысты екенін тексеру.
Құрал-жабдықтар: Мектеп таразысы (табақшаларсыз), массалары мен көлемдері бірдей екі жүк, суы бар және судан басқа кез келген сұйық құйылған ыдыстар.
Жұмыстың барысы:
1. Жүктерді таразы иіндеріне бекітіп, таразыны тепе-теңдік қалпына келтіріңдер.
2. Егер бір жүкті суы бар ыдысқа, екіншісін басқа сұйық құйылған ыдысқа батырса, таразының тепе-теңдігі бұзыла ма? Сұраққа жауап беріңдер.
3. Жауаптарыңды тәжірибеде тексеріңдер.
Оқушыларға зертханалық жұмыс басталмас бұрын техникалық қауіпсіздігін түсіндіру, ұқыптылыққа, жауапкершілікке баулу.
Үйге тапсырма: § 44-45 қайталау.
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: №9 практикалық жұмыс «Архимед заңы»
Сабақтың мақсаты:
білімділік: Архимед күшіне арналған есептерді шығарып үйрену;
дамытушылық: (қысым, атмосфералық қысым, гидравликалық машина, ауырлық күшінің әрекетінен сұйықтар мен газдарда болатын қысым, Архимед күші ) алған теориялық білім- білік дағдыларын практикада пайдалануға бейімдеу;
тәрбиелік:тиянақтылыққа, жауапкершілікке тәрбиелеу;
Сабақтың барысы: І.Ұйымдастыру
ІІ. Үй тапсырмасын қайталау
Сынып екі топқа бөлінеді. Екі нұсқада өткен тақырыптарға сәйкес құрылған балама тестісін орындайды. Уақыты белгіленеді.
1-нұсқа.
1.Белгілі бір бетке түсіретін күш әрекетінің нәтижесін сипаттайтын шама.
А) иә; В) жоқ.
2.14 кПа =14103 Па.
А) иә; В) жоқ.
3.Сұйықтар немесе газдардың өзіне түсірілген қысымы барлық бағытқа бірдей
жеткізеді.
А) иә; В) жоқ.
4.Газдың ыдыс қабырғасына түсіретін қысымы газ молекулаларының
соқтығысуына пайда болады.
А) иә; В) жоқ.
5. Газдың көлемі ұлғайса, қысымы кемиді.
А) иә; В) жоқ.
6. Шәйнек қатынас ыдыс.
А) иә; В) жоқ.
7.Қатынас ыдыстағы әртекті сұйық бағанының биіктігі олардың
тығыздықтарына пропорционал.
А) иә; В) жоқ.
8.Жер бетіне және барлық денелерге қысым түседі.
А) иә; В) жоқ.
9.Атмосфералық қысымның ауа-райына байланысты өзгеретінін алғаш
байқаған Ньютон.
А) иә; В) жоқ.
10.Атмосфералық қысымды өлшейтін құрал барометр-анероид.
А) иә; В) жоқ.
11. Атмосфералық негізгі қабаты тропосфера.
А) иә; В) жоқ.
12.Атмосфераның негізгі қабатына мезосфера жатпайды.
А) иә; В) жоқ.
13.Теңіз деңгейінде жатқан жерлерде атмосфералық қысым орта есеппен
760 мм.сын.бағ.тең.
А) иә; В) жоқ.
14. 760 мм.сын.бағ. =10 Па
А) иә; В) жоқ.
15. Атмосфералық қысым биіктікке байланысты өзгереді.
А) иә; В) жоқ.
16. Тропосферадан жоғары стратосфера орналасқан.
А) иә; В) жоқ.
2-нұсқа.
1.Қысым бетке перпендикуляр бағытта әрекет ететін күштің осы беттің
ауданына қатынасы.
А) иә; В) жоқ.
2. 3 МПа = 3106 Па
А) иә; В) жоқ.
3. Күштен біз қанша есе ұтсақ, орын ауыстырудан сонша есе ұтамыз.
А) иә; В) жоқ.
4.Газдың көлемі кішірейсе, оның қысымы артады.
А) иә; В) жоқ.
5.Жабық ыдыстағы газдың тампературасы неғұрлым жоғары болса, оның
қысымы соғұрлым үлкен болады.
А) иә; В) жоқ.
6.Ауырлық күші әрекет сұйықтың қысымы p=ρgh.
А) иә; В) жоқ.
7. Стақан қатынас ыдыс.
А) иә; В) жоқ.
8.Кез келген пішінді қатынас ыдыстардағы тыныш тұрған біртекті сұйықтың еркін беттері бірдей деңгейде болады.
А) иә; В) жоқ.
9.Су құбырының түрлері тұрмыстық, өнеркәсіптік болып бөлінеді.
А) иә; В) жоқ.
10.Атмосфералық қысымның бірлігі ретінде 1 мм су бағанасы алынған.
А) иә; В) жоқ.
11.Барометр грекше барос-ауырлық, метрео-өлшеймін деген екі сөзден
құралған.
А) иә; В) жоқ.
12.Атмосфераның негізгі қабаты стратосфера.
А) иә; В) жоқ.
13.Атмосфераның негізгі қабатына термосфера жатпайды.
А) иә; В) жоқ.
14.Биіктігі 760 мм сын.бағ. тең, 00 С температурадағы атмосфералық қысым қалыпты атмосфералық қысым деп аталады.
А) иә; В) жоқ.
15.Анеройдты-альтиметр арқылы биіктікке байланысты қысымды өлшейді.
А) иә; В) жоқ.
Ойын «Қыз қуу». Сынап екі топқа бөлінеді. 1-топ. «Қыздар». 2-топ. «Ұлдар». Есеп шығарудан жарыстар жүргізіледі. 65 бет. Есептер жинағы.7 кл. № 668-678 және қосымша өткен тақырыптар бойынша сұрақта қойылады. Ұпайлары саналып, қорытындылайды, бағаланады.
Қосымша есептер (Есептер мен жаттығулар жинағы. № 692-695. )
ІІІ. Үйге тапсырма. § 33-47. Есептер мен жаттығулар жинағы №673; №644;631.(К)

7-сынып
Сабақтың тақырыбы: №10 практикалық жұмыс «Архимед заңы». Сапалық және мәтінді есептер шығару
Сабақтың мақсаты:
білімділік: Архимед күшіне арналған есептерді шығарып үйрену;
дамытушылық: (қысым, атмосфералық қысым, гидравликалық машина, ауырлық күшінің әрекетінен сұйықтар мен газдарда болатын қысым, Архимед күші ) алған теориялық білім- білік дағдыларын практикада пайдалануға бейімдеу;
тәрбиелік: өз бетімен берілген тапсырманы оқып, анализ жасауға бейімдеу;
Көрнекілік: кеме, қайық, сүңгуір қайық, ауа шары, дирижабль салынған суреттер, электронды оқулық, слайдтар;
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру
ІІ. Үй тапсырмасын қайталау
Класс оқушылары алты топқа бөлінеді. Әр топ оқушыларына тапсырмалар жазылған парақтар таратылады, уақыты белгіленеді.
Тапсырма қос бетке орындалады, тапсырылады.
1-2 топ тапсырмалары.
Дененің сұйықтың ішінде кез-келген жерінде тепе-теңдікке бола алатынын дәлелде.
Атмосфералық қысым 780 мм сын.бағ.тең. Осы қысымды Па есебімен өрнекте.
Мына суретте қандай манометр көрсетілген? (сурет)
Есеп. Мыс цилиндр дене массасы 2 г бензинге батырғанда кері итеруші күш неге тең болады?
3-4 топ тапсырмалары.
Дененің суға бату құбылысын дәлелде.
Мына суретте цилмндр қай номермен белгіленген? (су сорғының суреті)
Атмосфералық қысым 740 мм сын.бағ. тең. Осы қысымды Па есебімен өрнекте.
Есеп. Көлемі 100 м3 болат шарда машина майына батырғанда кері итеруші күштің шамасы неге тең болады?
5-6 топ тапсырмалары.
Дененің су бетінде қалқып жүретінін дәлелде.
Суреттен атмосфералық қысым шамасын анықта.
Поршень жоғары көтерілгенде қай клапан ашылады, қай клапан жабылады, тұжырымда. (сурет)
Есеп. Көлемі 0,5 м3 тас су түбінде жатыр. Тасқа әсер ететін Архимед күшін анықта.
ІІІ. Практикалық жұмысты орындау.
Сынып оқушылары слайдтағы суреттер арқылы мәтіндік тапсырмаларды орындап, оны түсіндіруге тырысады. Мұғалім толықтырады.

.

2.Есептер шығару. 23-жаттығу. №5,6,7;
V. Үйге тапсырма. §44-45. 24-жаттығу 1. Осы тақырыптарға қосымша слайдтар жасап, мағлұматтар жинау.
Сабақтың тақырыбы: Денелердің жүзу шарттары. Ареометрлер.
Сабақтың мақсаты:
білімділік:денелердің жүзу шарттарымен, тығыздық өлшейтін құралмен танысу;
дамытушылық: денелердің жүзу шарттарын Архимед күшімен байланыстыра отырып дамыта оқыту;
тәрбиелік:ынтасын, белсенділігін арттыру;
Көрнекілік: ыдыс, ареометр, құм, пробирка, массалары әртүрлі заттар, электронды оқулық, слайдтар;
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру
ІІ. Үй тапсырмасын қайталау
Тұрмыста кері итеруші күш бар екенін түсіндір.
Аңыз не туралы, тұжырымда.
Архимед қандай жаңалық ашты?
Сұйық өзіне батырылған денеге неліктен төменнен жоғары қарай бағытталған қысым түсіреді?
Архимед күші неге тең?
Архимед күшінің шамасын тәжірибе арқылы түсіндір.
Архимед күші қандай шамаға тәуелді?
Архимед күшін қалай есептеуге болады?
Архимед күшін пайдалана отырып, дененің тығыздығын қалай анықтауға болады?
Көлемі 0,0075 м3 дененің массасы 15 кг. Бұл денені су ішінде ұстап тұру үшін қандай қандай күш қажет?
Дененің көлемі 2 800см3 литрмен өрнекте.
Денелердің жүзу шарттары.
Fa = FA Fa > FA Fa < FA
Оқушыларға суы бар стақан мен әр түрлі заттар таратылады да тәжірибені оқулықты оқи отырып жасап, қорытынды жасау.
1.
2.Ареометр таратылады. Тұзды және таза су құйылған ыдыстар таратылады. Тығыздықтары анықталынады.
Сүттің майлылығын анықтайтын құралмен танысу (лактометр).
IV. Бекіту.
Әрбір оқушыға пробирка мен құм салынған ыдыс таратылады.
(143-144 – суреттер). Эксперименттік тапсырманы өз беттерімен орындап, қорытынды жасайды.
30-жаттығу. 1,2.
V. Үйге тапсырма § 56-57. 30-жаттығу. 3,4.
7-сынып.
№ 6 Зертханалық жұмыс. Дененің сұйықта жүзу шарттарын анықтау.
Жұмыстың мақсаты: эксперимент жүзінде дененің сұйықта жүзу шарттарын тексеру.
Тапсырма. Денелерді суға батырған кезде олардың суда жүзетінін, батып кететінін немесе қалқып шығатынын анықтау.
Құрал-жабдықтар: динамометр, суы бар ыдыс, мензурка, ішінде салынған құмдарының массалары әр түрлі бірдей үш пробирка немесе құты, тығыздығы белгілі сұйығы бар ыдыс (мысалы, тұз қосылған су).
Жұмыстың барысы:
1. Динамометр көмегімен денеге әрекет өтетін Fа ауырлық күшін өлшеңдер.
2. Мензурканы пайдаланып, дененің VД көлемін анықтаңдар.
3. Денені сұйыққа батырған кезде оған әрекет ететін ығыстырушы күшті есептеңдер: Fы=ρ g Vд
4.Fа ауырлық күші мен Fы ығыстырушы күшті салыстыру арқылы тапсырмада қойылған сұраққа жауап беріңдер.
5.Денені берілген сұйыққа батырып, жауаптарыңды тәжірибе жүзінде тексеріңдер.
6.Кестені толтырыңдар.
Тәжірибе реті Сұйық Fа ,Н VД ,м3 Fы, Н Fа мен Fы
қатысы Батады, жүзеді немесе қалқып шығады.
1 2 3 Үйге тапсырма: §43-47 қайталау.
7-сынып
Сабақтың тақырыбы:. Ауада ұшу.
Сабақтың мақсаты:
білімділік: ауада ұшатын шарлардың құрылысымен танысу;
дамытушылық:Архимед заңы мен денелердің жүзу шарттарын біле отырып, жаңа сабақты байланыстыра отырып дамыта оқыту;
тәрбиелік: өз бетімен берілген тапсырманы оқып, анализ жасауға бейімдеу;
Көрнекілік: кеме, қайық, сүңгуір қайық, ауа шары, дирижабль салынған суреттер, электронды оқулық, слайдтар;
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру
ІІ. Үй тапсырмасын қайталау
ІІІ. Жаңа сабақ
Сынып оқушылары бірінші «Су көлігі» тақырыбын, екінші «Ауада ұшу» тақырыбын оқиды. Слайдтағы суреттер арқылы түсіндіруге тырысады. Мұғалім толықтырады.

IV. Бекіту.
Электронды оқулық бойынша бекітіледі.
Денелердің жүзу шарттары
Су көлігінің түрлері, қолданылуы, пайдасы
Шөгім ватерсызық, су ығыстырым, т.с.с. жаңа ұғымдары
Ауа шарларының жасалуы, мақсаты
Осы суреттер арқылы бекітіледі.

Өздік ауызша жұмыс: ( интерактивті тақтада жауаптарымен тексеріледі)
1.Сұйыққа батырылған денеге әрекет ететін ығыстырушы күштің шамасы денемен сұйықтың қандай сипаттамаларына байланысты болатындығын анықтаған грек ғалымы
(Архимед)
2.Сұйыққа батырылған денеге осы денені сұйықтан ығыстыратын әрекет етеді. Бұл күш
(Ахимед күші)
3. Сұйыққа батырылған шарларға әсер ететін кері итеруші күшті салыстыр
(Барлық шарларға әсер ететін кері итеруші күш бірдей)
4. Бірдей серіппелерге массалары бірдей шар ілінген. Егер шарларды толығымен суға батырса, қай серіппе көбірек қысқарады (оқ жақтағы)
5. Бірдей серіппеге ілінген жүктердің массалары бірдей, бірақ көлемдері әр түрлі. Суға батырса қай серіппе көбірек қысқарады? (оң жақтағы)
6. Суретте әр түрлі сұйыққа батырылған бірдей денелер берілген. Қай ыдыстағы сұйықтың тығыздығы көп?
(сол жақтағы екінші)
7. Денелердің суда жүзу шарттарын тұжырымдамасы
( Fa = FA - жүзеді, Fa > FA - батады, Fa < FA-қалқып жүреді)
Мына суреттер бойынша өз ойыңды жазып, дәлелде.
25--жаттығу.№1. 26--жаттығу. №1
V. Үйге тапсырма. §48. 25-жаттығу №2.
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Беттік керілу. Жұғу. Қылтүтіктік құбылыстар.
Сабақтың мақсаты:
білімділік: беттік керілудің бар екенін түсіну, жұғатын сұйықты, жұқпайтын сұйықтан айыра білу,қылтүтікті құбылыстар қай жағдайда байқалатынын түсіну;
дамытушылық:өткен сабақпен байланыстыра отырып дамыту;
тәрбиелік:іскерлікке, ұқыптылыққа баулу;
Көрнекілік: ине, ұстара, жүзі, сабын, шыны ыдыс, сорғыш қағаз, орамал, шақпақ қант, шыны түтікшелер, электронды оқулық, слайдтар;
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру
ІІ. Үй тапсырмасын қайталау
Үйге берілген есептерді тексеру.
Фронтальді сұрау. Сұрақтар.
Денелердің жүзу шарттары қандай?
Кеменің шөгімі деп нені айтады?
Ватерсызық деген не?
Кеменің су ығыстырымы деп нені айтады?
Сұңгуір қайықтың суға батуы мен су бетіне көтерілуі қалай жүзеге асады?
Неліктен ауа шарлары жылытылған ауамен, сутегімен, гелиймен толтырылады?
Ауашарларының көтерілуі биіктігі қалай реттеледі?
Не себептен аэростаттарға газ жартылай ғана толтырылады?
Шар – зондтар қандай мақсатпен ұшырылады?
Оқушылардың қосымша дайындап әкелген слайдтары мен рефераттары тексеріледі.
ІІІ. Жаңа сабақ
Сабын көпіршіктері арқылы тәжірибе жасау.
(тәжірибені оқушы жасайды)
Сымнан жасалған сақина алып, екі жерін байлап, тәжірибе жасау (оқушы)
Беттік керілу күші-анықтама.
Ұстара жүзі мен иненің су астына батпайтынын тәжірибе жасау (оқушы)
Жапырақ, парафин жағылған қағаз, шыны, темір пластинаға су тамшыларын тамызып, пішінінің қандай күйде болатынын көру (оқушы)
Серіппеге шыны бекітіп, әйнекті суы бар ыдысқа түсініп, қайтадан жоғары көтергендегі құбылысты бақылау (оқушы)
Жұғу, жұқпау құбылысын түсіну.
Сорғыш қағазбен суды сіңіретінін бақылау (оқушы)
Қылтүтіктік құбылысын түсіну (электронды оқулықтағы тәжірибелерді түсіну)
Слайдтағы суреттер:

IV. Бекіту. 175-беттердегі эксперименттік тапсырмаларды орындап, баяндама жазады, оқылады, талданады. 27-жаттығу. №1,2.
V. Үйге тапсырма §49,50. 27- жаттығу. №3,4.
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Есептер шығару. «Архимед заңы»
Сабақтың мақсаты:
білімділік: теориялық білімін практикада қолдана білуге үйрету;
дамытушылық: қысым, сұйықтардағы, газдардағы, қатты денелердегі қысым, Архимед күшімен байланыстыра отырып, дамыта оқу:
тәрбиелік: білімге, бірлікке, іздемпаздыққа тәрбиелеу;
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру
ІІ.Үй тапсырмасын қайталау
І.Теорияны қайталау
1.Архимед заңының тұжырымдамасы
2.Архимед күшін қалай анықтауға болады?
3.Архимед күшін анықтайтын қандай тәжірибені білесің?
4.Денелердің жүзу шарттары
5.Сүйық тығыздығын өлшейтін құрал
6.Сүттің майлылығын анықтайтын аспап
7.Шөгім деген не?
8.Ватерсызық деген не?
9.Кеменің су ығыстырым деп нені айтады?
10.Сүңгуір қайықтың суға батуы мен су бетіне көтерілуі қалай жүзеге асады?
11.Ауа шарлары жылытылған ауа мен сутегімен , гел ймен неге толтырады?
12.Ауа шарларының көтерілу биіктіктері қандай?
13.Шар-зондтар қандай мақсатпен ұшырылады?
14.Беттік керілу деген не?
15.Жұғу, жұқпау құбылысын түсіндір, мысал келтір.
16.Қылтүтікті құбылыстар деген не?
17.Қылтүтікті құбылыстар қандай жағдайда байқалады, қандай шамаларға тәуелді?
ІІ. Есептер шығару
1.Есеп.Ине пластинаға 0,27Н күшпен әсер етеді. Егер пластинаның ауданы 0,0003 см2 болса, иненің ұшы пластинаға түсіретін қысымы неге тең болады?
2.Есеп. Гидравликалық престің кіші поршенінің ауданы 10 см2 . Оған әсер ететін күш 200Н. Үлкен поршеннің ауданы 200см2, үлкен поршеньге әсер ететін күшті есепте.
3.Есеп.Массасы 6 000 кг сырғанақ тіреуінің ауданы 2000см2 болса, сырғанақ тіреуге түсіретін қысымы қандай болмақ?(g=10Н/кг)
4.Есеп.Көлдің 0,001 км тереңдігіндегі судың қысымын анықта. (ρсу=1000кг/м3 )
5.Есеп.Барометр тау бөктерінде 760 мм. сын. бағ, ал тау шыңында 724 мм. сын. бағ. көрсетеді. Таудың биіктігін анықта. (1мм. сын. бағ. -12м.)
6.Есеп.Иығына салмағы 100Н жүк көтерген массасы 80кг адамның еденге түсіретін қысымын анықта. Адамның екі табанының ауданы 600см2.(g=10Н/кг)
7.Есеп. Биіктігі 5м мұнай қабаты ыдыс түбіне түсіретін қысымын анықта.
( ρмұнай =800кг/м3)
8.Есеп. 1500 см2 тіреу ауданы бар дене 300кПа қысым түсіретін дененің салмағын анықта.
9.Есеп.Жүзіп жүрген дене көлемі 120 см2 керосинді ығыстырады. Осы дене қанша судың көлемін ығыстыратынын есепте, дене массасын тап.
(ρмұнай =800кг/м3 ρсу = 1000кг/м3)
10.Есеп. Ауданы 0,1мм2 шегенің ұшына 105кПа қысым түсіру үшін шегенің басына қандай күшпен әрекет ету керек?
11.Есеп.Кейбір бетон түрлері үшін мүмкін болатын қысым 5000кПа Егер көлденең қимасының ауданы 1,6 м2 болатын бетоннан жасалған колонна көтере алатын салмағын анықта.
12.Есеп. Судың көлемі 125 см3болатын дене батырылған, осы дене әрекет ететін Архимед күшін анықта. (ρсу = 1000кг/м3)
13.Есеп. Көлемі 6м3 граниттің тіреу ауданы 1,5 м2 бетке түсіретін қысымды анықта. Гранит тығыздығы ρсу =2 600кг/ м3.
14.Есеп.Бөлменің өлшемі: ұзындығы 4м, ені 3м, биіктігі 2,3м, ауаның тығыздығы 1,3 кг/м3 болса, бөлмедегі ауаның массасы қандай болады?
15.Есеп. Массасы 240г бос мензуркаға көлемі 75 м3 сұйық құйылған. Сұйығы бар мензурканың массасы 375г. Мензуркаға қандай сұйық құйылған?
16.Есеп. Велосипедші 30 минут ішінде 9км жол жүрді. Велосипедшінің жылдамдығын анықта.
17.Есеп. Мектеп пен үйдің арасы 200м. Оқушы мектепке барып, үйге келгенде барлығы қанша жол жүреді? Орына уыстыруын анықта.
18.Есеп.Резеңке таспаның қатаңдығы 8∙104 Н/м. Егер таспаға 15кН күш әрекет ететін болса, онда ол қандай шамаға созылады?
19.Есеп Массасы 80кг денені орнынан жылжыту үшін қандай күш жұмсау керек? Үйкеліс коэффициенті μ=0,5.
20.Есеп. Ұзындығы 15см, ені 9см, биіктігі 7см жезден жасалған білеу серіппе қандай күшпен созылған?
Логикалық тапсырмалар:
1.Сұйық қысымын өлшеу тәсілімен атмосфералық қысымды есептеуге болмайды, өйткені (атмосферада нақты шекара жоқ және оның тығыздығы биіктігіне байланысты азаяды)
2.Торричелли түтігінің ішіндегі сынап деңгейі көтерілген кезде атмосфералық қысымы қалай өзгереді? (артады)
3.Дененің көлемі 2000см3 тең. Осы көлемді литрмен өрнекте.
4.Газ қысымының пайда болуы байланысты (газ молекулаларының ретсіз қозғалуының әсерінен ыдыс қабырғаларына соқтығысуына)
5.Суға батып бара жатқан адамды ит оңай сүйреп шығарады, ал жағада оны орнынан қозғалта алмайды, себебі (итеруші күш азаяды, үйкеліс күші артады)
6.Бөлменің еденіне 100кПа атмосфералық қысым түседі. Атмосфералық ауа бөлменің қабырғасына және төбелеріне түсіретін қысымын анықта. (100 кПа қабырға мен төбеге)
7.Поршеньмен жабылған ыдысқа газ толтырылған. Берілген күштің әсерінен поршень төмен қарай қозғалады. Газдың көлемі ыдыстың түбі мен қабырғаларына әсер ету кезінде түсіретін қысымының қалай өзгеретінін түсіндір. Газ температурасы тұрақты. (көлемі кемиді, қысымы артады)
8.Салмағы 8Н дене толығымен сұйыққа батырылғанда ығыстырылып шығарған сұйықтың салмағы 6Н болса, Архимед күшінің шамасы қандай және қалай бағытталған? (6Н, жоғары)
9.Сұрапыл жел мен шаңның жылдамдығы 100м/с болатын планета (Марс)
10.Аққыштық көлемін сақтау және пішінін оңай өзгерту –бұл заттың қай күйіне тән қасиеті? (сұйық)
Үйге тапсырма: қайталау §33-50.27-жаттығу. №6,7.
7-сынып
Бақылау сабағы №3
Сабақтың тақырыбы: Бақылау жұмысы
Сабақтың мақсаты: оқушылардың алған білімдерін тексеру;
І нұсқа
1. Мұздың кесегі бензинде, керосинде, глицеринде жүзіп жүре ала ма?
2. Есеп. Егер жер бетінде қысым 770мм сын.бағ. болса, тереңдігі 480м шахтадағы қысым қандай?
3. Есеп. Көлемі 0,006м3 тастың массасы 15кг. Суға толық батырылған осы тасты ұстап тұру үшін қандай күш қажет?
4. Есеп* Ұзындығы 3м, ені 30см, биіктігі 20см жартылай батып жүзіп жүрген ағаш бөрене қанша суды ығыстырып шығарады? (ағаштың тығыздығы 600кг/м3)
5.Есеп.Салмағы 300Н, ал ауданы 5м2 кілем бөлменің еденіне қандай қысым түсіреді?
ІІ нұсқа
1. Барометр қандай биіктікте 400 мм сын.бағ. көрсетеді?
2. Есеп. Майдың 0,5м тереңдіктегі қысымын анықта.
3. Есеп. Массасы 10кг, көлемі 0,0015м3 гир серіппелі динамометрдің ілгегіне ілінген. Егер гир түгелдей суға батырылса, динамометр қандай күшті көрсетеді?
4. Есеп. Кемеге әсер ететін ауырлық күші 107 Н. Ол көлемі қанша су ығыстырады?
5. Есеп* Мұздың ауданы 8м3, қалыңдығы 25см. Егер осы мұзда салмағы 600Н адам тұрса, онда ол толығымен тұщы суға батып кетер ме еді?
Үйге тапсырма: §33-47 қайталау.
19-сабақ
Білімді тексеру сабағы
Сабақтың тақырыбы:Тоқсандық тест жұмысы
Сабақтың мақсаты:
білімділік:қысым тарауынан алған білімдерін көрсете білу;
дамытушылық:теориялық білімдерін байланыстыра білу;
тәрбиелік:жауапкершілікке баулу;
Толықтырушы тест жұмысын жүргізу.
Екі нұсқада тест жазылған парақтар таратылады, жауабын жазып болған соң, интерактивті тақтадағы дұрыс жауаптарымен салыстырып өз-өзінің ұпайын санап, бағалайды. Уақыты белгіленеді.
1-нұсқа.
Белгілі бір бетке түсіретін күш әрекетінің нәтижесін сипаттайтын шама....
5 гПа, 50 кПа, 0,65 МПа. Па есебімен өрнекте.
Сұйыққа немесе газға түсірілген ... осы сұйықтың немесе газдың әрбір нүктесіне өзгеріссіз беріледі.
Газдың ыдыс қабырғасына түсіретін қысымы газ молекулаларының ... пайда болады.
Жабық ыдыстарға газдың температурасы неғурлым жоғары болса, оның ... соғурлым үлкен болады.
Ауырлық күші әрекет еткен сұйықтың қысымы, сұйық бағанының биіктігіне және оның ... байланысты.
Атмосфералық қысымды анықтаған ғылым ...
Атмосфералық қысымды өлшейтін құрал ...
Биіктігі 760 мм сын.бағ. қысымына тең, 00 С температурадағы атмосфералық қысым ... деп аталады.
Сұйыққа батырылған денеге оның сұйыққа батқан бөлігі көлеміндегі сұйықтың салмағына тең ығыстырушы күш әрекет етеді ...
Дене сұйыққа батады, яғни ...
Кеменің төменгі бөлігі батқан тереңдік ... деп аталады.
... қабаттан немесе баллоннан, аспалы жүйеден, адам отыратын орыннан тұрады.
Сұйықтың беттік қабатында әрекет ететін күш ...
Есеп. Жәшіктің салмағы 0,86 кН, табан ауданы 0,2 м2. Жәшіктің түсіретін қысымы қандай?
Есеп. Көлемі 250 см3 мысты мұнайға батырғандағы Архимед күшінің мәнін анықта.
Қатынас ыдыстың 1-ші тармағында 3 см биіктікке бензин, ал 2-ші тармағында машина майы құйылған. Машина майының биіктігін тап.
Есеп. Тереңдігі 2м судың қысымын анықта. Судың тығыздығы 1000кг/м3.
Есеп. Гидравликалық престің кіші поршенінің ауданы 20см2 , әсер ететін күш 400Н, үлкен поршеньге әсер ететін күш 6кН , үлкен поршеньнің ауданын анықта.
Медициналық шприцтің инесі суға малынған. Шприц поршеньін кері қарай тартқан кезде , су неге жоғары көтеріледі?
2-нұсқа.
... бетке перпендикуляр бағытта әрекет ететін күштің осы беттің ауданына қатынасымен анықталады.
9 гПа, 11 кПа, 0,66 МПа. Па есебімен өрнекте.
Күштен біз қанша есе ұтсақ, ... дан сонша есе ұтыламыз.
Газдың көлемі кішірейсе, оның ... артады, ал көлемін ұлғайса, ... кемиді.
Сұйық қабаты неғурлым төмен орналасқан болса, ондағы ... әрекетінен болатын қысым соғурлым үлкен болады.
Қатынас ыдыстардағы әртекті сұйық бағандарынан биіктігі олардың ... кері пропорционал.
Атмосфералық қысымның бірлігі ретінде ... алынған.
Атмосфераның негізгі қабаттары ...
Техникада сұйықтың, газдың, будың қысымын өлшейтін құрал ...
Дене сұйықтың кез-келген жерінде тепе-теңдік қалпын сақтайды, яғни ...
Дене сұйықтың бетінде жүзеді, яғни ...
Су көлігінің ішіндегі ең күрделісі ...
... қозғалтқыш айналдыратын пропеллердің көмегімен қозғалады, сондықтан да оны басқаруға болады.
Қылтүтіктер бойымен сұйықтың көтерілуі немесе төмен түсуі кезінде байқалатын беттік құбылыстар ...
Есеп. Дененің салмағы 0,60 кН табан ауданы 0,3 м2. Еденге түсіретін қысымын анықта.
Есеп. Массасы 500 г денені керосинге батырғандағы ығыстырушы күшін анықта.
Есеп. Қатынас ыдыстың бір тармағына 2,5 см биіктікте су, екінші тармағына бензин құйылған. Бензин биіктігін анықта.
Биік үйдің астыңға қабатындағы ауаның қысымы қандай болады?
Есеп.Тереңдігі 1м судың қысымын анықта. Судың тығыздығы 1030 кг/м3.
Есеп. Гидравликалық престің кіші поршенінің ауданы 10см2 , әсер ететін күш 200Н, үлкен поршеньнің ауданы 200см2, үлкен поршеньге әсер ететін күшті анықта.
ІІ. Үйге тапсырма. §43-62. Қайталау. Формулаларды жаттау.
20-сабақ
Қорытындылау сабағы
Сабақтың тақырыбы: Есептер шығару.
Сабақтың мақсаты: Оқушылардың 5-ші тарау бойынша алған білімдерін тексеру, толықтыру, бақылау жұмысы мен тест бағаларын қою, қатемен жұмыс жүргізу.
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру
ІІ. Үй тапсырмасын қайталау
1.Формулаларды қайталау
2.Бақылау жұмыссындағы қате шығарған есептерін шығару
3.Тесттен жіберген қателерін талдау.
Үйге тапсырма: І-V тараудың ең маңызды мәселелерін қайталау.
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Дененің қозғалу бағытында әрекет ететін күштің жұмысы.
Сабақтың мақсаты:
білімділік:физикада «жұмыс» ұғымы нені білдіретінін түсіну;
дамытушылық:жол, орынауыстыру, күш тақырыптарымен байланыстыра отырып, дамыта оқыту;
тәрбиелік:дүние танымдылығын қалыптастыру;
Көрнекілік: суреттер, формула өлшем бірліктер жазылған кестелер, интерактивті тақта, электронды оқулық, слайд ;
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру
Сәлемдесу.
Оқушыларды түгендеу.
Оқу құралдарын тексеру.
Сынып тазалығына көңіл бөлу.
ІІ. Жаңа сабақ
Дененің қозғалу бағытында әрекет ететін күштің жұмысы
тұрмыстағы «жұмыс» физикадағы «жұмыс» формула, өлшем бірліктер
ІІІ. Бекіту.
A=FS , F=mg , m=ρV, V=abc, V=Sh, F=AS , S=AF , S=υt- формулаларын қайталау.
Есептер шығару.
Лукашик . Физика сұрақтары мен есептерінің жинағы. №582-586
ІІІ. Үйге тапсырма. § 63. 35-жаттығу. 1,2.
2-сабақ
Байланыс сабақ
Сабақтың тақырыбы: Қуат.
Сабақтың мақсаты:
білімділік:қуат ұғымын түсіну;
дамытушылық: физикадағы «жұмыс » мағынасын біле отырып, қуат арасындағы тәуелділікті байланыстыра отырып дамыта оқыту;
тәрбиелік:
Көрнекілік: суреттер, формула өлшем бірліктер жазылған кестелер, слайдтар;
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру
ІІ. Үй тапсырмасын қайталау
Үйге берілген есептерді тексеру.
Әр оқушыға өткен тақырыпқа байланысты құрастырған тапсырмалар таратылады.
1-нұсқа.
Кестені сызып, толтыр.
Физикалық шамалар белгіленуі бірліктер формулалар
Күш Жұмыс Жүрілген жол 14 кДж= Дж; 20 мДж= Дж; 300 мкДж= Дж.
12кН= Н; 4,5мН= Н; 3000мкН= Н.
40км= м; 5мм= м; 66дм= м; 8,9см= м.
Қай жағдайда механикалық жұмыс істелінеді?
А) Көлбеу жазықтық бойымен шар домалағанда.
Ә) Кірпіш жерде жатқанда.
Б) Кран жүкті жоғары көтергенде.
Есеп. 6 Н күш жұмсай отырып денені 2 м биіктікке көтергенде қандай жұмыс атқарады?
Екі бала бірін-бірі шанамен сүйреді. Бұл жағдайда механикалық жұмыс істеліне ме?
Ыдыстағы судың жартысын қыз бала құйып алды, қалған суды ұл бала құйып алды. Қайсысы қандай жұмыс атқарады?
2-нұсқа.
1.
Физикалық шамалар белгіленуі бірліктер формулалар
Күш Жұмыс Жүрілген жол 2. 15 кДж= Дж; 20 мДж= Дж; 400 мкДж= Дж.
3. 45 кН= Н; 69мДж= Дж; 800мкН= Н.
4. 6км= м; 57мм= м; 700см= м; 9000дм= м.
5.Қай жағдайда механикалық жұмыс істелінеді?
А) Қолда ұстап тұрған дене жерге түскенде.
Ә) Столдың үстінде жүк тұрғанда.
Б) Горизонталь бағытта шар домаланғанда.
7. Есеп. 8 Н күш жұмсап 32 Дж Жұмыс атқарғанда қанша жол жүреді?
8. Адам баспалдакпен жоғары көтерілгенде жұмыс істей ме?
ІІІ. Жаңа сабақ
Қуат
жаңа ұғым формула, бірліктер

анықтама орташа қуат
IV. Бекіту
Формулаларды қайталау.
A=FS , F=mg , m=ρV, V=abc, V=Sh, F=AS , S=AF , S=υt; N=At ; A=Nt; t=AN – осы формулаларды еске түсіре отырып, есеп шығару.
Есептер № 593-594. № 603-606.
V. Үйге тапсырма. § 64. Қайталау. § 63. 36-жаттығу. (1,2)
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Дененің қозғалу бағытында әрекет ететін күштің жұмысы.Қуат.
Сабақтың мақсаты:
білімділік: физикада жұмыс, қуат ұғымы нені білдіретінін түсіну;
дамытушылық:жол, орынауыстыру, күш тақырыптарымен байланыстыра отырып, дамыта оқыту;
тәрбиелік:дүние танымдылығын қалыптастыру;
Көрнекілік: суреттер, формула өлшем бірліктер жазылған кестелер, интерактивті тақта, электронды оқулық, слайд ;
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру
ІІ. Жаңа сабақ
Дененің қозғалу бағытында әрекет ететін күштің жұмысы
тұрмыстағы «жұмыс» физикадағы «жұмыс» формула, өлшем бірліктер
Қуат
жаңа ұғым формула, бірліктер

анықтама орташа қуат
ІІІ. Бекіту.
A=FS , F=mg , m=ρV, V=abc, V=Sh, F=AS , S=AF , S=υt- формулаларын қайталау.
Есептер шығару.
Лукашик . Физика сұрақтары мен есептерінің жинағы. №582-586; №603-606
Әр оқушыға өткен тақырыпқа байланысты құрастырған тапсырмалар таратылады.
1-нұсқа.
Кестені сызып, толтыр.
Физикалық шамалар белгіленуі бірліктер формулалар
Күш Жұмыс Жүрілген жол 14 кДж= Дж; 20 мДж= Дж; 300 мкДж= Дж.
12кН= Н; 4,5мН= Н; 3000мкН= Н.
40км= м; 5мм= м; 66дм= м; 8,9см= м.
Қай жағдайда механикалық жұмыс істелінеді?
А) Көлбеу жазықтық бойымен шар домалағанда.
Ә) Кірпіш жерде жатқанда.
Б) Кран жүкті жоғары көтергенде.
Есеп. 6 Н күш жұмсай отырып денені 2 м биіктікке көтергенде қандай жұмыс атқарады?
Екі бала бірін-бірі шанамен сүйреді. Бұл жағдайда механикалық жұмыс істеліне ме?
Ыдыстағы судың жартысын қыз бала құйып алды, қалған суды ұл бала құйып алды. Қайсысы қандай жұмыс атқарады?
2-нұсқа.
1.
Физикалық шамалар белгіленуі бірліктер формулалар
Күш Жұмыс Жүрілген жол 2. 15 кДж= Дж; 20 мДж= Дж; 400 мкДж= Дж.
3. 45 кН= Н; 69мДж= Дж; 800мкН= Н.
4. 6км= м; 57мм= м; 700см= м; 9000дм= м.
5.Қай жағдайда механикалық жұмыс істелінеді?
А) Қолда ұстап тұрған дене жерге түскенде.
Ә) Столдың үстінде жүк тұрғанда.
Б) Горизонталь бағытта шар домаланғанда.
7. Есеп. 8 Н күш жұмсап 32 Дж Жұмыс атқарғанда қанша жол жүреді?
8. Адам баспалдакпен жоғары көтерілгенде жұмыс істей ме?
Есептер № 593-594. № 603-606.
V. Үйге тапсырма. §51-52. 28-жаттығу. (1,2)
7-сынып
Сабақтың тақырыбы:№11 практикалық жұмыс «Жұмыс. Қуат. Энергия»
Сабақтың мақсаты:
білімділік: механикалық жұмыс пен қуат тақырыбына арналған есептерді шығарып үйрену;
дамытушылық:жұмыс ,қуат, жол, күш, масса, көлем формулаларын біле отырып, есеп шығарғанда қолдана білуге баулу;
тәрбиелік:белсенділігін, тиянақтылыған, ынтасын арттыру;
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру
ІІ. Үй тапсырмасын қайталау
Оқушылардың үйге берілген есептерін тексеру.
Үй тапсырмасын қайталау үш кезеңнен тұрады.
І кезең. «Теория» ( теориялық білімдерін тексеру)
ІІ кезең . «Формула» ( қуат, жұмыс, жол, уақыт, күш, көлем, масса,қысым, жылдамдық формулаларын қайталау)
ІІІ кезең. «Жаттығу» (есеп шығарып үйрену)
І кезең
Теориялық сұрақтар: «Пікір талас»
1.Тұрмыстағы жұмысқа мысал келтір.
2.Физикадағы жұмысқа мысал келтір.
3.Механикалық жұмыс деп қандай жұмысты айтады?
4.Істелінген нақты жұмыс қандай формуламен есептелінеді? (ереже)
5.Жұмыстың Халықаралық бірліктер жүйесіндегі өлшем бірлігіне не алынған?(ереже)
6.Жұмыстың өлшем бірлігіне қай ғалымның құрметіне аталған, қалай белгіленеді?
7.Қуат ұғымы неліктен енгізген?
8.Қуат дегеніміз не?
9.Қуаттың Халықаралық бірліктер жүйесіндегі өлшем бірлігіне не алынған?(ереже)
10.Қуаттың өлшем бірлігіне қай ғалымның құрметіне аталған, қалай белгіленеді?
11.Ауырлық күшімен істелінетін механикалық жұмысқа мысал келтір.
12.Үйкеліс күшімен істелінетін механикалық жұмысқа мысал келтір.
13.Үстелдің үстінде жатқан кітапқа әсер етуші күш ауырлық күшінің жұмысын істей ала ма?
14.Тас жерге түскенде жұмыс істеліне ме?
15.Машина тоқтағанда жұмыс істеліне ме?
16.Данара би билегенде жұмыс істеліне ме?
17.Бөшкенің бірінші жартысын Мерей , екінші жартысын Медина шелекпен тасып сумен толтырса, екеуінің жұмысы бірдей бола ма?
18.Массалары бірдей екі оқушы бір мезгілде үшінші қабатқа көтерілсе, қуаттары қандай болады?
19.Массалары әртүрлі екі оқушы бір мезгілде үшінші қабатқа көтерілсе, қуаттары қандай болады?
20.Жүк тиеген машина мен жүксіз машиналарының қуаттары қандай?
21.Айнұр өлең айтқанда жұмыс істеліне ме?
22.Дидар мен Елдос кірпіш тасығанда жұмыс істеліне ме?
ІІ кезең
Дәлдеп көзде.
№ Физикалық шама Формула
1 Жұмыс N=At2 Қуат A=FS
3 Жол m=ρV
4 Масса V=abc
5 Тығыздық S=υt
6 Көлем F=mg
7 Күш ρ=mV8 Қысым υ=st9 Жылдамдық p=FSІІІ кезең
Кім дұрыс, кім жылдам?
1. Есеп.Салмағы 60Н денені 130 см биіктікке көтергендегі жұмысты анықта.
2. Есеп.Денеге 800Н күш әсер етсе 0,6 м/с жылдамдықпен бір қалыпты қозғалады. Жарты сағатта қандай жұмыс атқарады және қуаты қандай?
3. Есеп. Насос әр секундта 12м биіктікке 18л су шығарады. Бір жарым сағатта қандай жұмыс істелінеді, қуаты қандай?
4. Есеп. Массасы 4кг денені 2,6м биіктікке көтергенде істелетін жұмысты есепте.
5. Есеп.Массасы 200кг жүкті 0,5 м/с жылдамдықпен 10с ішінде көтергендегі атқарылатын жұмысы қандай? (9,8 Н/кг)
6. Есеп.Автомобиль 2 сағатта 144кДж жұмыс жасаса, оның қуаты қандай болмақ?
7. Есеп.Транспортер 2 мин ішінде 240кДж жұмыс атқарса, қуаты қандай болады?
Үйге тапсырма: Лукашик №613-618. §63-64
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Энергия. Денелердің потенциалдық және кинетикалық энергиялары.
Сабақтың мақсаты:
білімділік: энергия ұғымымен, түрлерімен танысу;
дамытушылық:энергия күрделі ұғымын жұмыспен және қозғалыспен тікелей байланыстылығын ашу арқылы дамыта оқыту;
тәрбиелік:қызығушылығын, ұғымын қалыптастыру;
Көрнекілік:электронды оқулық, слайдтар, серіппе, жүк, көлбеу жазықтық, шар, білеуше т.б.
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру
ІІ. Үй тапсырмасын қайталау
Физикалық диктант.
1-нұсқа
Жұмыс қандай әріппен белгіленеді?
Жұмысты анықтайтын формуланы жаз.
Қуат бірлігіне не алынған?
Күш қандай әріппен белгіленеді?
Жол бірлігі.
Уақыт қандай әріппен белгіленеді?
0,7 кВт= Вт; 20 мкВт= Вт; 50мВт= Вт.
Есеп. Велосипедші 5 с ішінде 400 Дж жұмыс істегендегі қуаты неге тең?
2-нұсқа
Қуат қандай әріппен белгіленеді?
Қуатты есептейтін формуланы жаз.
Жұмыс бірлігі.
Жол қандай әріппен белгіленеді?
Күш бірлігі.
Уақыт бірлігі.
0,9 кВт= Вт; 30 мкВт= Вт; 600 мВт= Вт.
Есеп. 50 Вт қуатты желдеткіш 20 с қосылғанда , қандай жұмыс істелінеді?
Қосымша сұрақтар:
Қуат ұғымы неліктен еңгізілген?
Қуат деген не?
Қуатты қалай есептеуге болады?
Орташа қуат қалай анықталады?
Адамның қалыпты жұмыс жасағандағы қуаты?
«Волга» жеңіл көлігінің қуаты.
Механикалық жұмыс деп қандай жұмысты айтады?
Жұмыс қандай шамаларға тәуелді?
Қуат қандай шамаларға тәуелді?
ІІІ. Жаңа сабақ.
ұғым анықтама тәжірибе
Энергия
түрлері формула бірлігі

IV. Бекіту.
Тірек схема арқылы, слайдтар арқылы бекіту.
Есептер шығару. Л. № 682-685. 30-жаттығу. №1,2
V. Үйге тапсырма. § 53. 30-жаттығу. №3.
7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Ауырлық күші әрекет ететін дененің потенциалдық энергиясы. Деформацияланған серіппенің потенциалдық энергиясы.
Сабақтың мақсаты:
білімділік:ауырлық күшінің жұмысы мен потенциалдық энергия арқылы байланысты, серіппенің потенциалдық энергиясы мен серпімділік күші жұмысының арасындағы байланысты түсіну;
дамытушылық: энергия, денелердің потенциалдық, кинетикалық энергияларын түсіне отырып, ауырлық күшінің жұмысы мен потенциалдық энергия арасындағы байланысты , потенциалдық энергия қасиеттерін , деформацияланған серіппенің потенциалық энергиясын дамыта оқыту;
тәрбиелік: ынтасын, белсенділігін арттыру.
Көрнекілік: шар, серіппе, жүк, электронды оқулық, слайдтар;
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру
ІІ. Үй тапсырмасын қайталау
Фронтальді сұрау, есептер шығару, кестені толтыру.
Есеп. 5 мин 5 м биіктікке көлемі 4,5 м3 су жіберетін насостың орташа қуатын анықтау.
Есеп. Көлемі 0,5 м3 бетонды 20 м биіктікке көтергендегі істелетін жұмысын анықтау.
Физикалық шамалар анықтама формула бірліктері
Механикалық жұмыс Қуат Энергия Потенциалдық энергия Кинетикалық энергия 38-жаттығу. 4.
ІІІ. Жаңа сабақ
суреттер (тәжірибені жасу, электронды оқулықты қолдану) арқылы ауырлық күші әрекет ететін дененің потенциалдық энергиясын анықтайтын формуланы қорыту, потенциалдық энергия қасиеттерімен және деформациаланған серіппенің потенциалдық энергиясын анықтайтын формуланы қорытып шығару.
IV. Бекіту
Есептер шығару. 31-жаттығу.№1,2. 32-жат №1,2.
V. Үйге тапсырма §54-55. 31 жаттығу.№4. 32-жаттығу №3

7-сынып
Сабақтың тақырыбы: Механикалық энергия. Механикалық энергияның сақталу заңы.
Сабақтың мақсаты:
білімділік:механикалық энергияның өзгерісін, түрлерін, сақталу заңын түсіну;
дамытушылық:энергия , потенциалдық және кинетикалық энергия ұғымымен байланыстыра отырып, түсіндіру;
тәрбиелік:білімге құштарлығын арттыру;
Көрнекілік: суреттер, кесте, электронды оқулық, слайдтар;
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру
ІІ. Үй тапсырмасын қайталау
Физикалық диктант
1-нұсқа.
Ауырлық кіші әсер еткен дененің потенциалдық энергиясының формуласы.
Потенциалдық энергияның негізгі қасиеттері.
Серіппенің потенциалдық энергиясының өзгерісі мен серпімділік күші жұмысының арасындағы байланыс.
Есеп. Қатаңдығы 3105 Н/м серіппе серпімділік күшінің әсерінен 5 см-ге созылды. Созылған серіппенің потенциалдық энергиясы қандай?
2-нұсқа.
Сығылған (созылған) серіппенің потенциалдық энергиясының формуласы.
Серіппенің потенциалдық энергияның өзгерісі мен серпімділік күші жұмысының арасындағы байланыс.
Ауырлық күшінің жұмысы мен потенциалдық энергияның арасындағы байланыс.
Есеп. Массасы 20 кг денені 10 м биіктікке көтергендегі, ауырлық күшінің жұмысын анықта.
ІІІ. Жаңа сабақ
Тақырыпты бірнеше бөлікке бөліп, оқушылар өз беттерімен оқиды да, тірек схема құру арқылы әркім өз ойын түсіндіруге тырысады. Сабақ пікір талас түрінде өтеді. Мұғалім әрбір бөлінген тақырыпшаны толықтырып отырады.
IV. Бекіту
Мына тапсырмалар арқылы бекіту
Ұшақ Жер Һ υ W
Табиғаттағы, тұрмыстағы механикалық энергияның бір түрден екінші түрге айналуы, мысал.
Екі дене болат шар мен болат тақтадан тұратын тұйық жүйе.
Қорытынды, механикалық энергияның сақталу заңы.
33-жаттығу. 1,2. Дидактикалық материалдар. № 8-10. 25 бет.
V. Үйге тапсырма. §56. 33-жат. №3
8-сабақ
Аралас сабақ
Сабақтың тақырыбы: Күш моменті. Айналатын дененің тепе-теңдігі.
Сабақтың мақсаты:
Білімділік:иіндік, күш иіні, күш моменті ұғымдарын түсіну;
дамытушылық: иіндік, күш иіні, күш моменті ұғымдарын тәжірибе арқылы дамыта оқыту;
тәрбиелік:қызығушылығын арттыру;
Көрнекілік: сызғыш-иіндік, жүктер, штатив, электронды оқулық, слайдтар;
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру
ІІ. Үй тапсырмасын қайталау
Тест жұмысы
1-нұсқа.
Массасы 20 кг дененің 9 м биіктікке жерге қатынасты Еп ...
Жер бетіндегі және Ай бетіндегі потенциалдық энергия ...
Есеп. Қатаңдығы 200 кН/м серіппе серпімділік күшінің әсерінен 2 см ұзарады. Созылған серіппенің потенциалдық энергиясы қандай?
Потенциалдық энергия мен кинетикалық энергияның қосындысы ...
Табиғатта механикалық энергияның бір түрі екінші түріне ...
Шар һ биіктікте қозғалмай тұрғанда ... энергиясы 0-ге тең, ал ....
Шар болат тақтаға жақындағанда ... энергиясы 0, ал жылдамдығы ...
2-нұсқа.
Қандай деңелердің потенциалдық, кинетикалық энергиясы бірдей?
Тұрмыста механикалық энергияның бір түрі екінші түріне ...
Садақ тартқанда садақ кермесінің потенциалдық энергиясы ...
Шар биіктіктер құлағанда ...
Есеп. Массасы 80 кг дененің 8 м биіктікте жерге қатысты Еп ...
Еркін түскен дененің әр түрлі деңгейдегі механикалық энергиясы ...
Шар болат тақтаға соғылғанда ...
ІІІ. Жаңа сабақ
Айналатын денелер табиғатта да, өндірісте де өте кең қолданылады. Барлық жағдайда да айналатын дененің тепе –теңдік шартын сақтаудың мәні айрықша зор. Айналу осі бар денелердің тепе –теңдік шартын анықтау үшін күш моменті ұғымы енгізіледі. Иіндік (рычаг) қарастырылу керек. Электронды оқулықтағы тәжірибелерді талдау.

Архимед иіндер ережесін тағайындағыннан бері, бұл ереже бастапқы нұсқада 1900 жыл айтылып келді. Тек қана 1687 жылы француз ғалымы П. Вариньон күш моменті туралы түсінікті пайдаланып, оған жалпылама көрініс берді.
Күш моменті деп, күштің иінге көбейтіндісіне тең физикалық шаманы айтады.
М=Fd, (1)
мұндағы, М- күш моменті, Халықаралық бірліктер жүйесіндегі бірлігі ньютон *метр (Н*м) F- күші, Н d- күш иіні, м.
Егер сағат тілшісінің бағытымен қозғалысқа келтіретін күш моменті, оны кері бағытта айналдыратын күш моментіне тең болса, рычаг тепе-теңдік күйде болатындығын дәлелдейік, яғни
М1=М2 (2)
Бұл тепе-теңдікті келесі түрде жазуға болады: F1d1=F2d2Бірақ F2d2=М2- күйентіні сағат тілшісінің бағытына алып келетін күш моменті, ал F1d1=М1- күйентіні сағат тілшісіне қарсы бағытына келтіретін күш моменті. Сонымен М1=М2 өрнек моменттер ережесін анықтайды.
Күш моменті күштің айнылдырушы әсерін сипайттады.
Моменттер ережесі : айналатын дененің тепе-теңдігін сақтау үшін, денені сағат тілі жүрісіне бағыттас айналдыратын күш моменттерінің қосындысы оны сағат тілі жүрісіне қарсы бағытта айналдыратын күш моменттерінің қосындысына тең болу керек.
IV. Бекіту
Қосымша мағлұматтар:
Иінтірік
Адам күші шектеулі. Сондықтан ол күшті күшке түрлендіруге мүмкіндік беретін құрылғыларды жиі қолданады. Мысалы – иінтірік. Иінтірік қозғалмайтын тіректің айналасында айналуға қабілетті қатты дене болып табылады. Иінтірек ретінде лом, тақтай және соған ұқсас заттарды пайдалануға болады.
1 сурет
Аз күшті үлкен күшпен теңдестіру үшін оның иіні үлкен күштің иінінен артып түсуі қажет. Иінтірек көмегімен алынатын күштегі ұтыс иіндерге түсірілген күштердің қатынасымен анықталады. Иінтіректің ережесі осыған саяды.
Күштердің иіндерін l1 және l2 (1 сурет) арқылы белгілелік. Сонда иінтірек ережесін мынадай формула түрінде ұсынуға болады:
F1F2=l1l2Бұл формула, егерде иінтірекке түсірілген күштер олардың иіндеріне кері пропорционал болса, онда иінтірек тепе- теңдікте тұратындығын көрсетеді.
Иінтіректі адамдар өте ертеде қолданған. Оның көмегімен Ежелгі Египетте пирамидаларды құрастыру кезінде ауыр тас плиталарын көтеру мүмкін болған. Иінтірексіз бұл мүмкін емес еді.
Электронды оқулықтағы тәжірибелер арқылы бекіту.
Жануарлар мен адамның жүзуі Жүзуді актив не пассив деп бөледі. Актив жүзуде жануарлар есу мүшелері арқылы қозғалады( мысалы, әр түрлі жарғақ аяқты жануарлар), сабақтары мен кірпікшелері арқылы қозғалатын қарапайым ағзалар.
1.
2. осы суретті қалай түсіндірер едің?
№ 619-621, № 638-644
V. Үйге тапсырма § 69. № 622. Үйге өз беттімен оқып слайд құрып дайындалуға §70-71.
9-сабақ.
Білімділер сабағы
Сабақтың тақырыбы: Иінді таразылар. Жай механизмдер.
Сабақтың мақсаты:
білімділік: иінді таразылардың жұмыс істеу принципі, түрлері, жай механизм түрлері, қолдануымен танысу;
дамытушылық: иіндік, күш иіні, күш моменті ұғымдарын түсіне отырып, иінді таразы мен жай механизмдердің күштен ұтыс беруін байланыстыра отырып дамыта оқыту;
тәрбиелік:өз білімін толық жеткізе алуына баулу;
Көрнекілік: таразылар, блоктар, суреттер, слайдтар, электронды оқулық;
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру
ІІ. Үй тапсырмасын қайталау
Трек-схема арқылы қайталау.
«Есептер мен жаттығулар жинағы» кітапшасынан № 507-511.
ІІ. Жаңа сабақ
Оқушылардың дайындалып келген слайд, фото суреттері бойынша талдау.

таразылар, түрлері, қолданылуы, қайшы, блоктар т.б.


Қосымша мағлұматтар:
Күштің шамасын немесе бағытын түрлендіретін механикалық қондырғылар қарапайым механизмдер деп аталады. Бұндай механизмдерге, бұрынғы қарастырылған күйенте (рычагтар) мен шығыршықтардан басқа құралдар да (мысалы: сына, винт, көлбеу жазықтық, шығыр және т.б.) жатады.
Шығыр цилиндерден (барабан) және оған бекітілген тұтқадан тұрады. Бұл қарапайым механизм өте ертеде ойлап шығарылған. Оны құдықтағы суды көтеріп шығаруға жиі қолданған .
Шығыр арқылы күштен ұту, оның тұтқасы сызатын шеңбердің радиусының жіп оралатын цилиндрдің радиусына қатынасымен анықталады.
Жетілдірілген механизмнің қатарына ауыр жүк көтеретін шығыр (лебедка) жатады.
Ертеде көптеген қарапайым механизмдер соғыс кезінде пайдаланылған. Бұлар баллистер, катапульталар және басқа қондырғылар. Архимед бұл бағытта өте көп жаңалықтар ашып атақты болды. Рим әскерлері Сиракузаны қоршағанда 75 жасар Архимед өз қаласының қорғанысын басқарған. Оның ойлап шығырған механизмдері өз тұстастарын таң қалдырған. Плутархтың айтуынша Рим әскерлеріне, Архимедтің лақтырғым машиналары мен темір құрсаулары зор шығындар келтірген: «Римдіктерді өте қорқақ еткен, егер олар қабырғаның үстінде бөрене қозғала бастаса «әне, әне ол!» деп айқайлап, Архимед оларға тағы бір машина жібереді деп қаша бастаған».
Сиракузаны қоршау бірнеше айға созылып, римдіктер тек сатқыншының көмегімен ғана қалаға басып кірген. «Олардың Сиракузыға жасаған озбырлық пен қиянаттың көп мысалын келтіруге болар еді – деп жазған Тит Ливий (б.д. дейін 1 ғасыр), соның ең шыңы – Архимедтің өлімі болып табылады. Жыртқыштар сияқтанып шындалған солдаттардың арасында, құмға өзі сызған механизмі туралы ойлап тұрған Архимедті, ашынған солдаттың бірі оның кім екенін де сезбей қылыштап өлтірген.»
IV. Бекіту
44-жаттығу.1-4 есептер.
V. Үйге тапсырма § 70-71. 18-тапсырма. 195 бет.
9-сабақ
Ғылыми сабақ
Сабақтың тақырыбы: Көлбеу жазықтық. Механиканың алтын ережесі. Механизмнің пайдалы әсер коэффициенті.
Сабақтың мақсаты:
білімділік:«Механиканың алтын ережесі», көлбеу жазықтықтың формуласымен, механизмнің пайдалы әсер коэффициенті танысу;
дамытушылық: иінді таразылардың жұмыс істеу принципі, түрлері, жай механизм түрлері, қолдануын біле отырып дамыту;
тәрбиелік: қызығушылығын арттыру;
Көрнекілік: көлбеу жазықтық, білеуше, иіндік, электронды оқулық, слайдтар; Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру
ІІ. Үй тапсырмасын қайталау
Иіндікті таразының тепе-теңдік шарты.
Салмақсыздық жағдайында таразының жұмысы.
Таразының Ай бетінде көрсетуі.
Таразы түрлері.
Жай механизмдер.
Жай механизмдер түрлері.
Иіндік, блок, жылжымайтын блок,жылжитын блок, иіндік түрлері.
Қосымша сұрақтар. § 65-70.
ІІІ. Жаңа сабақ
Күштен ұтыс беретін қарапайым механизмдердің бір түріне көлбеу жазықтық жатады.
ҒР =hl - көлбеу жазықтықтың бойымен денеге әрекет ететін тарту күші оның ауырлық күшінен неше есе кем болса, көлбеу жазықтықтың ұзындығына оның биіктігінен сонша есе артық болады.
Бұл механиканың «алтын ережесі» деп аталады. Бұның авторы ерте грек ғалымы біздің дәуіріміздің І ғасырында өмір сүрген Герон Александрийский.
Әр түрлі механизмдерді қолданғанда, біз барлық жағдайда, қойылған мақсатқа керектіден артық жұмыс жасаймыз. Осыған сәйкес толық жұмыс Ап бөледі. Мысалы, мақсатымыз массасы m жүкті h биікке көтеру болса, онда пайдалы жұмыс жүкке әсер етуші ауырлық күшін жеңуге ғана бағытталады. Жүкті бірқалыпты көтергенде, яғни, жұмсалған күш жүктің ауырлық күшіне тең болғанда, бұл жұмыс былай табылады:
Ап=FTh=mghЕгер біз жүк көтеру үшін немесе басқа механизм қолдансақ, онда бізге жүктің ауырлық күшінен басқа механизм бөліктерінің ауырлық күші мен оларға әсер етуші үйкелес күшін жеңуге тура келер еді. Мысалы, қозғалмалы шығырды пайдаланғанда, біз қосымша, шығыр мен арқанды көтеретін және шығырдың өсіне әсер ететін кедергіні жеңетін жұмыс жасаймыз. Сонымен қатар, күштен ұтсақ, барлық уақытта, жолдан ұтыламыз (бұл туралы төменде толық айтылады). Бұл жұмысқа әсер етеді және біздің жұмсаған жұмыстың пайдалы жұмыстан артық болуына әкеледі.
АТ>АпПайдалы жұмыс, адамның механизмді қолданып жасайтын толық жұмысының қайсыбір бөлігін құрайды.
Толық жұмсалған жұмыстың қанша бөлігін пайдалы жұмыс құрайтынын көрсететін физикалық шама, механизмнің пайдалы әсер коэффициенті деп аталады.
Пайдалы әсер коэффициенті қысқаша ПӘК деп белгіленеді.
η=АпАт∙100%Бұл формуланың алымы Ап барлық уақытта бөлімінен А кіші болғандықтан ПӘК 1-ден кем болады (немесе 100% -аз).
Механизмдерді жасағанда , оның ПӘК көбейтуге тырысады. Бұл үшін механизмнің массасын, оның өстеріндегі кедергіні кемітеді. Кедергі өте аз және пайдаланылатын механизмдердің массалары, олардың көтеретін жүктерінің массаларымен салыстырғанда ескермеуге болатындай аз болса, ПӘК 1-ден шамалы ғана кіші болады. Бұл кезде жұмсалған жұмысты пайдалы жұмысқа тең деп санауға болады.
Ат≈Ап (1)
Қарапайым механизмнің көмегімен жұмыстан ұтуға болмайтынын есте сақтау керек. 1 сурет
теңдеудегі кез-келген жұмысты сәйкес күшпен жүрілген жолдың көбейтіндісі түрінде өрнектеуге болатындықтан оны былай жазуға болады:
F1s1≈F2s2 (2)
Осыдан,
механизмнің көмегімен күштен қанша есе ұтсақ, сонша есе жолдан ұтыламыз және керісінше.
IV. Бекіту
Есептер мен жаттығулар жинағы кітапшасындағы 56 беттегі есептерді шығару.
V. Үйге тапсырма § 71-72. 203 бет эксперименттік тапсырма 6.8.
10-сабақ
Зерттеу сабағы
Оқулықтағы нұсқау бойынша жүргізіледі.
№ 7 Зертханалық жұмыс. Денені бірқалыпты көтеру кезіндегі жұмысты анықтау. Көлбеу жазықтықтың ПӘК-ін анықтау.
Жұмыстың мақсаты: Денені һ биіктікке бірқалыпты тік жоғары көтергенде істелетін пайдалы жұмыстың сол денені осы биіктікке жазықтық бойымен көтергенде істелетін толық жұмыстан кем болатынын көрсету.
Құрал-жабдықтар: тақтай, динамометр, өлшеуіш таспа немесе сызғыш, ағаш білеуше, жылжымалы қысқашы бар штатив.
1 – тапсырма. Денені һбиіктікке бірқалыпты тік жоғары көтергенде істелетін жұмысты анықтау.
Жұмыстың барысы: Денені һ биіктікке бірқалыпты тік жоғары көтеру үшін F1 күші А1 жұмысын істейді: А1=F1h.
Денені бірқалыпты тік жоғары көтеретін F күші дененің Р ауырлық күшіне тең: F1=Р.
Оны динамометрмен тікелей өлшеу керек. 1) білеуді көтеретін һ биіктігін таңдап алыңдар; 2) білеудің ауырлық күшін динамометрмен өлшеңдер; 3) білеуді һ биіктікке бірқалыпты тік жоғары көтергенде істелетін жұмысты есептеп шығарыңдар.
2 – тапсырма. Денені көлбеу жазықтың бойымен һ биіктікке бірқалыпты көтергенде істелетін жұмысты анықтау.
Жұмыстың барысы: Денені жоғарғыдағы таңдап алыңдар һ биіктігіне тік көтерудің орнына, F2 күшін түсіріп ұзындығы көлбеу жазықтықты пайдаланып көтеруге де болады. Алайда, көлбеу жазықтықты пайдаланғанымызда, механиканың алтын ережесі бойынша күштен ұтқанымызбен (F1< F2), оның есесіне жолдан ұтыламыз (>h). Көлбеу жазықтықты пайдаланғанда істелген А2 жұмыс мынаған тең: А2= F2 ∙ l.
«Алтын ережеге» сәйкес үйкелес есепке алынбаған жағдайда А1 және А2 немесе F1 һ=F2 .
Практикада үйкелісті болдырмау мүмкін емес, сондықтан толық жқмыс А2 пайдалы А1 жұмыстан іс жүзінде үлкен: А2> А1 .
1) Тақтайды 178 – суреттегідей көлбеу орналастырыңдар (һ биіктік пен көтеретін білеу өзгеріссіз қалуы өзгеріссіз қалуы керек); 2) көлбеу жазықтықтың ұзындығын өлшеңдер; 3) білеуге динамометрді іліп, оны көлбеу жазықтықтың бойымен жоғары қарай бірқалыпты қозғалтып тартыңдар да, F2 тарту күшін өлшеңдер; 4) білеуді көлбеу жазықтықтың бойымен бірқалыпты көтергенде істелетін А2 жұмысты есептеңдер.
3 – тапсырма. Көлбеу жазықтықтың пайдалы әсер коэффициентін (ПӘК-ін) табу.
Жұмыстың барысы: Көлбеу жазықтықты пайдаланып, білеуді көтергендегі көлбеу жазықтықтың ПӘК-і пайдалы А1 жұмысты толық А2 жұмыста бөлгенге тең:
η=А1А2 немесе пайызбен (%) есептесек: η=А1А2 ∙100% ПӘК-ті табу үшін: 1) көлбеу жазықтықтың ПӘК-ін есептеңдер; 2) механиканың «алтын ережесін» пайдаланып, үйкелес есепке алынбаған жағдайда, көлбеу жазықтық күштен қандай ұтыс беретінін есептеңдер. Есептелген F2 мәнімен динамометр арқылы өлшенген F2 мәнін салыстырыңдар; 3) көлбеу жазықтықтың һ биіктігін өзгертіңдер де, істелген жұмыстарды (пайдалы және толық жұмыстарды) және көлбеу жазықтың ПӘК-ін анықтаңдар; 4) зертханалық жұмыстың барлық тапсырмалары бойынша алынған нәтижелерді мына кестеге түсіріңдер:
Тәжірибе реті
(№) Көлбеу жазықтық бойымен тарту күші F2 (Н) Ауырлық күші F1 (Н) Білеуді көлбеу жазық
тықтың бойымен қозғал
тып көтерген
де істеле
тін толық жұмыс А2=F2 (Дж) Көлбеу жазық
тықтың биіктігі, (м) Көлбеу жазық
тықтың биіктігі, һ (м) Білеуді тік жоғары көтергенде істелетін пайдалы жұмыс, А1=F1һ
(Дж) Пәк
(%)
Үйге тапсырма: Қайталау.§63-73.
11-сабақ
Зерттеу сабағы
Оқулықтағы нұсқау бойынша жүргізіледі.
№ 8 Зертханалық жұмыс. Иіндіктің тепе-теңдік шарттарын анықтау.
Жұмыстың мақсаты – күш моменттері ережесінің дұрыстығын иінтіректі пайдаланып, эксперимент жүзінде тексеру.
Құрал-жабдықтар: штативке орнатылған иіндік, жүктер жиынтығы, масштабты сызғыш, динамометр.
1 – тапсырма. Екі күштің әрекетіндегі иіндіктің тепе-теңдік шартын тексеру.
Жұмыстың барысы: 1) оқулықтағы «Иіндік»; «Иіндікке түскен күштердің тепе-теңдігі»; «Күш моменттері» туралы материалды қайталаңдар; 2) иіндіктің екі ұшындағы бұрандаларды бұрап, оны горизонталь орналасатындай етіп теңгеріңдер; 3) иіндіктің сол жағында айналу білігінен ℓ1, қашықтыққа массаларының қосындысы m1 , болатын екі жүк іліңдер. Тәжірибе жасап, иіндіктіңоң жағына оны тепе-теңдікке келтіретін бір жүкті айналу білігінен қандай 2 ара қашықтықта ілуге болатынын анықтаңдар. Алынған мәліметтерді төмендегі кестеге жазыңдар:
Біліктің сол жағы Біліктің оң жағы
Масса
m1 (г) Иін
1 (см) Күш
F1 (Н) Күш
моменті,
М1(Нм) Масса
m2 (г) Иін
2 (см) Күш
F2 (Н) Күш
моменті,
М2(Нм)
М1 және М2 күш моменттерін салыстыра отырып, алынған эксперимент нәтижелерінің күш моменттер ережесінен қаншалықты ауытқитындығын анықтаңдар. Ауытқуды анықтау үшін күш моменттерінің айырымын (М1 - М2) олардың орташа мәніне
(М1+М2)2 болу керек:
Ауытқу = (М1-М2): (М1+М2)2 100%
2 – тапсырма. Әр түрлі нүктелерге түсірілген күштердің әрекетіндегі иіндіктің тепе-теңдік шартын тексеру.
Жұмыстың барысы: 1) біліктің екі жағындағы кез келген ілгекке әр түрлі жүкті іле отырып, иіндікті тепе-теңдік куйге келтіріңдер; 2) иіндікті сағат тілінің бағытында (шартты түрде оң бағытта) айналдыратын күштердің күш моменттерінің қосындысын табыңдар:
Моң=М1+М2+...+Мn ;
3)иіндікті сағат тіліне кері бағытта (шартты түрде сол бағытта) айналдыратын күштердің күш моменттерінің қосындысын анықтаңдар:
Мсол =М1+М2+...+Мк ;
4)оң және теріс күш моменттерін салыстыра отырып, экспериментте алынған нәтижелердің моменттер ережесіне сәйкестігін көрсетіңдер.
Үйге тапсырма: қайталау.§63-73.
12-13 –сабақ
Дайындық сабақ
Сабақтың тақырыбы: Есептер шығару.
Сабақтың тақырыбы:
білімділік: 4-тоқсанда өткен тараулар бойынша алған білімдерін қайталау;
дамытушылық: өткен тараулар бойынша алған білімдерін практикада қолдана білуге үйрену;
тәрбиелік:біліктілігін арттыруға баулу;
Көрнекілік: сурет, таратпа материалдары, слайдтар т.б.
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру
ІІ. Үй тапсырмасын қайталау
Балама тест. (10 минут уақыт беріледі)
1-нұсқа
1.Айналу осі бар денелердің тепе-теңдік шартын анықтау үшін күш моменті ұғымы енгізілді.
А. дұрыс В. бұрыс
2.Иіндіктің айналу осі өтетін О нүктесін нүкте деп атайды.
А. дұрыс В. бұрыс
3.Күш моменті бірлігі үшін иіні 1м тең 1 Н күштің моменті алынады.
А. дұрыс В. бұрыс
4. Иіндікке әрекет ететін күштің оның иініне көбейтіндісі толық жұмыс.
А. дұрыс В. бұрыс
5.Күштің түрлендіретін, бағытын өзгертетін құралдар механизмдер.
А. дұрыс В. бұрыс
6.Өз осінің төңірегінен айнала алатын, шетінде науасы бар доңғалақ тегершік-блок.
А. дұрыс В. бұрыс
7. Иінді таразылар дененің массасын өлшеу үшін қолданады.
А. дұрыс В. бұрыс
8.Механикалық алтын ережесі: күштен қанша есе ұтсақ, орын ауыстырудан сонша есе ұтыламыз.
А. дұрыс В. бұрыс
9.Қатты қағазды қайшының жүзімен кескен оңай.
А. дұрыс В. бұрыс
10.Шарпыны ортасынан сындырған оңай.
А. дұрыс В. бұрыс
11.Механизмдердің өздерін қозғалысқа келтіретін жұмыс пайдалы жұмыс делінеді.
А. дұрыс В. бұрыс
12.Механизмдердің ПӘК әрқашан 1- ден немесе 100%-дан кем болады.
А. дұрыс В. бұрыс
13.Біліктің сол жағындағы күштердің күш моменттерінің қосындысы біліктің оң жағындағы күштердің күш моменттерінің қосындысына тең болса,айналатын дене тепе-теңдікте тұрады.
А. дұрыс В. бұрыс
14.Дененің потенциалық және кинетикалық энергияларының қосындысы толық жұмыс.
А. дұрыс В. бұрыс
15.Дененің механикалық энергиясының өзгерісі атқарылған жұмыстың шамасына тең.
А. дұрыс В. бұрыс
2-нұсқа
1.Жүкпен бірге блоктың айналу осі де көтеріліп, төмен түсіп отырса, ондай блок жылжымалы.
А. дұрыс В. бұрыс
2.Он саны еселік болып келетін иінді таразылар-ондық таразылар.
А. дұрыс В. бұрыс

3.М=Fd.
А. дұрыс В. бұрыс
4.Қозғалмайтын тіреудің, біліктің төңірегінде айнала алатын кез келген дене иіндік.
А. дұрыс В. бұрыс
5.Тіреу нүктесінен күштер орналасқан түзулерге түсірілген перпендикулярдың ұзындығы күш иіні.
А. дұрыс В. бұрыс
6.Жүк көтергенде айналу осі жоғары, төмен қозғалмайтын блок жылжымайтын блок.
А. дұрыс В. бұрыс
7.Ұсақ шырпыны бөлу оңай.
А. дұрыс В. бұрыс
8.Матаны кесу үшін жүзі қысқа қайшыны қолдану керек.
А. дұрыс В. бұрыс
9.Жылжымайтын блок күштен ұтыс бермейді.
А. дұрыс В. бұрыс
10.F1/F2=d1/d2.
А. дұрыс В. бұрыс
11. η=AnAт ∙100%
А. дұрыс В. бұрыс
12. Иіндік тепе-теңдікте тұруы үшін сағат тілі жүрісіне бағыттас күш моменті сағат тілі жүрісіне кері бағыттас күш моментіне тең болу керек.
А. дұрыс В. бұрыс
13.Күш моменті векторлық шама.
А. дұрыс В. бұрыс
14.Жай механизмдерге жататындар: иіндік, блок,шығыр, көлбеу жазықтық, сына, бұранда.
А. дұрыс В. бұрыс
15.Көлбеу жазықтықтың бойымен денеге әрекет ететін тарту күші оның ауырлық күшінен неше есе кем болса, көлбеу жазықтықтың ұзындығы оның биіктігінен сонша есе артық болады.
А. дұрыс В. бұрыс
Балама тест жауаптарын интерактивті тақтадағы дұрыс жауаптарымен салыстырып, өз өзін бағалайды.
1-нұсқа
1.А; 2.А; 3А; 4.В; 5.А; 6.А; 7.А; 8.А; 9.В; 10.А; 11.В; 12.А; 13.А; 14.В; 15.А.
2-нұсқа
1.А; 2.А; 3А; 4.А; 5.А; 6.А; 7.В; 8.В; 9.А; 10.В; 11.А; 12.А; 13.А; 14.А; 15.А.
Есептер шығару
1.Жер бетінен 3м биіктікке көтерілген массасы 5кг дененің потенциалдық энергиясын анықта.
2.Массасы 400кг дене 1,5 м/с жылдамдық 20с ішінде жоғары көтеруге болады. Осы жағдайда атқарылатын жұмысты анықта.
3.Жеңіл көлік 1,5 сағатта 800 кДж жұмыс жасағандағы қуаты қандай болады?
4.Массасы 15 т темірді шахтадан көтергенде 6800кДж жұмыс атқарылады. Шахтаның тереңдігі неге тең?
5.Массасы 5кг дененің жылдамдығы 18км/сағ . Дененің потенциалдық энергиясын анықта.
6.Насос әр секунд сайын көлемі 30 л суды 20 м биіктікке көтереді. 1сағат ішінде істелетін жұмысты есепте.
7.Мектеп динамометр 5см-ге созды. Серіппенің қатаңдығы 45 Н/м. Созылған серіппенің потенциалдық энергиясы неге тең?
8.Трактор қозғалтқышының тарту күші 50 кН. Трактор 6 м/с жылдамдықпен қозғалады. Қуатын анықта.
9.Массасы 8кг денені 15м биіктікке көтергендегі потенциалдық энергиясын анықта.
10.Иіні 0,5м иіндікке 12 Н күш әсер етеді. Күш моментін анықта.
11.Жалпы массасы 50т реактивті ұшақты жермен салыстырғанда 300 м/с жылдамдықпен басқарып келеді. Ұшақтың кинетикалық энергиясын анықта.
12.Массасы 2кг жүкті тепе- теңдік күйде ілінген кезде,серіппе 12см -ге ұзарады. Серіппедегі амплитудасы 30см тербелістегі жүктің кинетикалық энергиясын анықта.
13. Массасы 25 м/с жылдамдықпен бірқалыпты қозғалып келеді. Егер оның маторының тарту күші 3 000 Н болса, онда ол 20 с -та атқаратын жұмысын анықта.
14. Массасы 8т болатын автомобильдің жылдамдығы 3м/с –тен 9м/с-ке дейін артады. Автомобильдің кинетикалық өзгерісін анықта.
15. «Физика және астрономия» дидактикалық материалдар 25- 26-беттердегі есептерді шығару.
V. Үйге тапсырма. § 73. 204-205 беттердегі VI тараудың қорытындысы.
14-сабақ
Бақылау сабағы
Сабақтың тақырыбы: Бақылау жұмысы
Сабақтың мақсаты: оқушылардың алған білімдерін тексеру
І нұсқа
Есеп.9кг бензин сиятын ыдыстың көлемі неге тең? Бензин тығыздығы ρ=700 кг/м3.
Есеп. Велосипедші 200м жолды 1,5 м/с жылдамдықпен жүрген. Осы аралықты жүріп өткен жылдамдығын анықта.
Иінтіректің көмегімен массасы 245 кг жүкті бір қалыпты 6 см биіктікке көтерілген. Бұл жағдайда рычагтың ұзын иініне 500 Н күш түсіріп, содан осы күштің түсу нүктесі 0,3 м-ге төмендеген. Иінтіректің ПӘК -н есепте.
Көлемі 8м3 гранит бағанасының табан ауданы 3м2 болса, ол жер қыртысына қандай қысым түсіреді?
50 кН кедергі күшін және 19 км/сағ жылдамдықпен қозғалған трактордың қуатын анықта.
ІІ нұсқа
Көтергіш машина двигательінің қуаты 4кВт. Ол 2мин ішінде 15м биіктікке қандай жүкті көтере алады?
Иінтірек ұштарына 5 Н және 22Н күш әсер етеді. Тіреу нүктесінен аз күшке дейінгі арақашықтық 6см. Егер иінтірек тепе теңдікте болса, онда оның ұзындығы қандай болады?
Велосипедші жолдың жартысын 6м/с жылдамдықпен, ал екінші жартысын 4м/с жылдамдықпен жүріп өтті. Орташа жылдамдығын анықта.
Ұзындығы 5м , ені 3м, тік бұрышты баржа жүк тиеліп болған соң суға 50см батқан. Баржаға тиелген жүктің салмағын анықта.
Гидравликалық престің кіші поршені 500 Н күштің әсерінен 15 см төмен түсті. Үлкен поршень 5см- ге көтерілгенде қандай күш әсер етеді?
Үйге тапсырма: Қайталау. Жылдық теске дайындалу.
15-сабақ
Қорытынды сабақ
Жылдық қорытынды тест жұмысы.
І нұсқа
1. Мына сөздердің ішінен физикалық шаманы анықта.
А) сағат Ә) алюминий Б) Ай В) күш
2. Мына сөздердің ішінен физикалық құбылысты анықта.
А) масса Ә) жер Б) таразы В) булану
3. Жылдамдық формуласын тап.
А) υ=m/s Ә) υ=s/t Б) υ=s/m В) υ=t/s
4. Есеп. Көлемі 10м3 газдың массасы 20кг, тығыздын анықта.
А) 0,5кг/м3 Ә) 10кг/м3 Б) 2кг/м3 В) 20кг/м3
5. Дене көлемін сақтайды, пішінін өзгертеді.
А) газ Ә) сұйық Б) қатты В) жауабы жоқ
6. 7800кг/м3
А) 1м3 көлемдегі темірдің S Ә) 1м3 көлемдегі темірдің m
Б) 1м3 көлемдегі темірдің ρ В) 1м3 көлемдегі темірдің V
7. Атмосфералық қысымнан артық не кем қысымды өлшейтін құрал.
А) манометр Ә) барометр Б) ареометр В) термометр
8. Дененің жылулық күйін сипаттайтын шаманы көрсет.
А) термометр Ә) ареометр Б) барометр В) манометр
9. Бір зат молекуласының екінші зат молекуласына ену құбылысы.
А) диффузия Ә) броундық қозғалыс Б) температура В) жауабы жоқ
10. Химиялық қасиетін сақтайтын бөлшек.
А) молекула Ә) атом Б) газ В) сұйық
11. Көлемін де, пішінін де сақтамайды.
А) газ Ә) сұйық Б) қатты В) вакуум
12. Қозғалыстағы дененің бастапқы орны мен соңғы орнын қосатын кесінді.
А) жол Ә) орынауыстыру Б) жылдамдық В) кескін
13. Масса формуласы.
А) m=ρV Ә) m=ρυ Б) m=ρμ В) m=ρc
14. Күш бірлігі.
А) Н Ә) кг Б) сек В) кг/м
15. Есеп. Денеге бір түзудің бойымен бір бағытта екі күш әрекет етеді: 60Н; 120Н. Теңәрекетті күшін анықта.
16. Есеп. Жүктің массасы 10кг. Оған қандай ауырлық күші әрекет етеді?
17. Дененің тірекке немесе аспаға түсіретін күші.
А) ауырлық күші Ә) салмақ Б) күш В) масса
18. Дене пішіні мен өлшемінің өзгеруі.
А) деформация Ә) ауырлық күші Б) масса В) қатаңдық
19. Сұйық қабаты неғұрлым төмен (терең) орналасқан болса, ондағы ауырлық күші әрекетінен болатын қысым соғұрлым ...
А) кіші Ә) үлкен Б) жоғары, төмен В) өзгермейді
20. Қатынас ыдыстардағы әртекті сұйық бағандарының биіктігі олардың тығыздықтарына
А) тура пропорционал Ә) кері пропорционал
Б) тең В) әр түрлі
21. Есеп. Қысымы 105Па табан ауданы 1м2, күш әрекеті қандай?
А) 102Па Ә) 103Па Б) 104Па В) 105Па
22. Fa=FA болса,
А) жүзеді Ә) батады Б) кез келген жерде В) сүңгиді
23. Жолдың берілген мәнін м есебімен өрнекте: 126см; 30дм
А) 1,26м; 3м Ә) 12,6м; 300м Б) 0,126м; 0,3м В) 1,26м; 0,03м
24. Есеп. Автомобиль 120км қашықтықты 2сағатта жүріп өтті. Автомобильдің жылдамдығы неге тең?
А) 600км/сағ Ә) 60км/сағ Б) 0,6км/сағ В) 0,06км/сағ
25. Есеп. Дененің тарту күші 30Н, ал қозғалысқа қарсы әсер күші 20Н. Теңәрекетті күшін анықта.
А) 10Н Ә) 50Н Б) 40Н В) 30Н
26. Есеп. Массасы 1кг дененің салмағы неге тең?
А) 20Н Ә) 30Н Б) 10Н В) 40Н
27. Есеп. Дененің массасы 10кг, табан ауданы 2м2, қысымы?
А) 20Па Ә) 2Па Б) 50Па В) 500Па
28. Есеп. Көлемі 4м3 бетон суға толық батырылған. Оған су тарапынан әсер ететін Архимед күшін анықта.
А) 8,8•104Н Ә) 8,9•104Н Б) 8,7•104Н В) 8,6•104Н
29. Есеп. Гидравликалық престің кіші поршенінің ауданы 10см2, оған 200Н күш әсер етеді. Ал үлкен поршень ауданы 200см2. Үлкен поршеньге әсер ететін күштің шамасын есепте.
А) 4000Н Ә) 40000Н Б) 400Н В) 40Н
30. Қалыпты атмосфералық қысым.
А) 760мм сын.бағ. Ә) 762мм сын.бағ.
Б) 765мм сын.бағ. В) 764мм сын.бағ.
ІІ нұсқа
1. Зат түрінде, жарық толқындары түрінде бізді қоршаған барша болмыс.
А) табиғат Ә) өріс Б) материя В) құбылыс
2. Ғылыми деректер негізінде ұсынылған болжамдар.
А) теория Ә) гипотеза Б) заң В) ұғым
3. Заттың химиялық қасиетін бойына сақтаған ең кіші бөлшек.
А) атом Ә) молекула Б) бөлшек В) элемент
4. Газдардағы немесе сұйықтағы мөлшері кіші бөлшектердің ретсіз қозғалыстары.
А) диффузия Ә) жылулық қозғалыс Б) броундық қозғалыс В) толқын
5. Граниттің тығыздығы 2600кг/м3 нені білдіреді?
А) көлемі 1м3граниттің тығыздығы Ә) көлемі 1м3 граниттің массасы
Б) граниттің көлемі В) граниттің массасы
6. Есеп. 8кг керосин сиятын құтының көлемі неге тең?
А) 0,1м3 Ә) 0,001м3 Б) 0,01м3 В) 1м3
7. Есеп. Автомобиль 2сағат, 60км/сағ жылдамдықпен жүріп өткендегі жолын анықта.
А) 120км Ә) 100км Б) 130км В) 140км
8. 72км/сағ жылдамдықты м/с есебімен өрнекте.
А) 10м/с Ә) 20м/с Б) 30м/с В) 40м/с
9. Есеп. Көлемі 25л бензиннің салмағын есепте. ρ=700кг/м3.
А) 15Н Ә) 1,52Н Б) 0,15Н В) 152Н
10. Инерция құбылысын ашқан ғалым.
А) Архимед Ә) Ньтон Б) Галилей В) Аристотель
11. Әр түрлі қозғалыстар арасындағы айырмашылықты сипаттайтын шама.
А) жол Ә) орын ауыстыру Б) уақыт В) жылдамдық
12. Дененің басқа денелермен салыстырғандағы орнының өзгеруі.
А) броундық қозғалыс Ә) жылулық қозғалыс
Б) механикалық жұмыс В) орынауыстыру
13. Дене пішіні мен өлшемінің өзгеруі.
А) күш Ә) деформация Б) пластикалық В) серпімділік
14. Дененің тірекке немесе аспаға түсіретін күші.
А) ауырлық күші Ә) салмақ Б) серпімділік күші В) масса
15. Бетке перпендикуляр бағытта әрекет ететін күштің осы беттің ауданына қатынасы.
А) P=mg Ә) F=pS Б) p=F/S В) p=FS
16. Есеп. Адам суда 9м тереңдікке дейін жүзіп бара алады. Осы тереңдікте адамға әсер ететін судың қысымын есепте. ρ=1030кг/м3.
А) 9,27кПа Ә) 927кПа Б) 92,7кПа В) 0,92кПа
17. Есеп. Көлемі 6 м3 бетон суға толық батырылған. Оған су тарапынан әсер етуші Архимед күшін анықта.
А) 600кН Ә) 60кН Б) 6000Н В) 600Н
18. Есеп. Күй табаққа ине 0,27Н күшпен әсер етеді. Егер иненің ұшының ауданы 0,0003см2 болса, оның күй табаққа түсіретін қысымы қандай?
А) 9•103кПа Ә) 9•105кПа Б) 0,9•103кПа В) 900кПа
19. Есеп. 1м тереңдіктегі судың қысымын есепте.
А) 100кПа Ә) 1000Па Б) 10кПа В) 0,1кПа
20. Сұйықтың тығыздығын өлшеуге арналған аспап.
А) барометр Ә) манометр Б) ареометр В) альтиметр
21. 1мм сын.бағ. қанша Па?
А) 133,3Па Ә) 13,3Па Б) 1333,3Па В) 1,333Па
22. Гидравликалық машиналар құрылысында қандай заң орындалады?
А) Архимед заңы Ә) Паскаль заңы Б) Ньютон заңы В) Торричелли заңы
23. Сүттің майлығын анықтайтын құрал.
А) лактометр Ә) манометр Б) ареометр В) альтиметр
24. Есеп. Ауданы 1м2 бетке әрекет ететін күштің мәнін анықта.
А) 103Н Ә) 105Н Б) 100Н В) 1кН
25. Автобус оңға қарай бұрылғанда жолаушы автобуспен салыстырғанда қай жаққа қисаяды?
А) оңға Ә) солға Б) әуелі оңға, сосын солға В) жауабы жоқ
26. Денелердің массаларын кг-мен өрнекте: 4,5т; 120г.
А) 45кг; 0,12кг Ә) 4500кг; 0,12кг Б) 450кг; 12кг В) 45000кг; 1200кг
27. Есеп. Салмағы 9,8Н дененің массасы қандай?
А) 0,1кг Ә) 10кг Б) 1кг В) 9,8кг
28. Кеменің төменгі бөлігі батқан тереңдік.
А) аз ығыстырым Ә) ватерсыздық Б) шөгім В) көп ығыстырым
29. Ауырлық күшіне қарама-қарсы бағытталған күш.
А) серпімділік Ә) домалау Б) тыныштық В) сырғанау
30. Күш өлшейтін құрал.
А) динамометр Ә) термометр Б) спидометр В) манометр
Үйге тапсырма: Қайталау.
16-сабақ
Шешуші сабақ
Сабақтың тақырыбы: Есептер шығару.
Сабақтың тақырыбы: Қайталау, пысықтау.
Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру
ІІ. Үй тапсырмасын қайталау
Тоқсандық, жылдық бағаларымен таныстыру.
І. Тараудың ең мағызды мәселелері. 44 бет.
ІІ. Тараудың ең мағызды мәселелері. 56 бет.
ІІІ. Тараудың ең мағызды мәселелері. 89 бет.
IV. Тараудың ең мағызды мәселелері. 118 бет.
V. Тараудың ең мағызды мәселелері. 167 бет.
VI. Тараудың ең мағызды мәселелері. 206 бет.
Есептер шығару. № 701, 702, 699, 666, 642, 592, 555, 408.
ІІІ. Үйге тапсырма Қайталау.
Физикалық шамалардың кестелері.
І. Қатты денелердің тығыздығы
№ Қатты зат ρ (кг/м3) ρ (г/см3) № Қатты зат ρ (кг/м3) ρ (г/см3)
1. Алмас 3500 3,5 14 Қайың (құрғақ) 880 0,88
2 Алтын 19000 19,3 15 Қарағай (құрғақ) 400 0,4
3 Алюминий 2700 2,7 16 Қорғасын 1400 1,4
4 Бетон 2300 2,3 17 Мәрмәр 2700 2,7
5 Болат 7800 7,8 18 Мұз 900 0,9
6 Германий 5320 5,32 19 Мырыш 7180 7,18
7 Гранит 2600 2,6 20 Мыс 8900 8,9
8 Емен 1020 1,02 21 Никель 8900 8.9
9 Капрон 1100 1,1 22 Платина 21600 21,6
10 Кварц 2600 2,6 23 Тығын 240 0,24
11 Кірпіш 1800 1,8 24 Тұз 2200 0,22
12 Күміс 10500 1,05 25 Фарфор 2400 0,24
13 Қалайы 7300 7,3 26 Янтарь 1100 0.11
14 Корунд 4000 4,0 Сүйек 1800 1,8
15 Қант
(шақпақ) 1600 1,6 Темір 7900 7,9
16 Қалайы 7300 7,3 Уран 1900 1,9
17 Хром 7200 7,2 Цезий 1900 1,9
18 Шифер 2800 2,8 Эбонит 1200 1,2
19 Кобальт 8900 8,9 Иридий 22400 22,4
20 Графит 2270 2,27 Вольфрам 19300 19,3
21 Балауыз 900 0,9 Бор 2340 2,34
ІІ. Кейбір сұйықтардың тығыздығы
№ Сұйықтық ρ
(кг/м3) ρ (г/см3) № Сұйықтық ρ
( кг/м3) ρ
(г/см3)
1. Ацетон 790 0,79 8 Сүт 1030 1,03
2 Бензин 710 0,71 9 Сынап 13600 13,6
3 Глицерин 13100 1,31 10 Май (күнбағыс) 930 0,93
4 Керосин 800 0,8 11 Май (машина) 900 0,9
5 Көмір қышқылы 1800 1,8 12 Мұнай 800 0,8
6 Су 1000 1,0 13 Эфир 710 0,71
7 Су (теңіз) 1030 1,03 14 Спирт 710 0,71
ІІІ. Табиғатта және техникада кездесетін кейбір
жылдамдықтардың орташа мәндері
Тасбақа 0,0014 м/с
Ұлу 0,05-0,14 м/с
Жаяу адам 1,8 м/с
Баяу жел 4-5 м/с
Бөлмедегі шыбын 5 м/с
Қатты жел 10-12 м/с
Конькиші 13-ке дейін
Қараторғай 20 м/с
Дауылды жел 19-21 м/с
Түйеқұс 22 м/с
Поезд 28-ге дейін
Автомобиль 40 м/с
Ұшақ 180 м/с
Ауадағы дыбыс ( 00С) 332 м/с
00С - тағы оттегінің молекулалары 425 м/с
Калашников автоматының қозғалыстағы оғы 715 м/с
Ай Жерді айналғанда 1000 м/с
00С -тағы сутегі молекулалары 1693 м/с
Сутегі молекуласы ( 250С) 1770 м/с
Жасанды Жер серігі 8000 м/с
Жер Күнді айналғанда 25 м/с
Трамвай 16-17 км/сағ
Метрополитен поезы 40 км/сағ
Жолаушылар таситын ұшақтар АН - 24 455-500 км/сағ
Як – 40 500-550 км/сағ
Як – 42 750-800 км/сағ
ИЛ- 62, ИЛ-86 (Аэробус) 850 км/сағ
ТУ-154, ТУ-204 900 км/сағ
Айдың орбита бойымен Жерді айнала қозғалысы ≈ 1км/с
Жердің орбита бойымен Күнді айнала қозғалысы 29,8 км/с
Жарық және радиотолқындар 300 000 км/с

ІV. Кейбір газдардың тығыздығы
№ Газ ρ (кг/м3) ρ
( г/см3) № Газ ρ
(кг/м3) ρ
(г/см3)
1 Азот 1,25 0,00125 6 Оттегі 1,43 0,00143
2 Ауа (құрғақ) 1,29 0,00129 7 Неон 0,170 0,00017
3 Гелий 0,18 0,00018 8 Су буы (100%) 0,590 0,00059
4 Иіс газы 1,25 0,00129 9 Cутегі 0,090 0,00009
5 Көмірқышқыл
газы 1,98 0,00198 10 Пропан 2 0,002

V. Планеталардың Күннен орташа
қашықтықтағы және беткі температурасы
Планета Күннен орташа қашықтығы (млн.км) Беткі температурасы
(00С )
Меркурий 57 +400-ден-200-ге дейін
Шолпан 107 +400
Жер 149 +40-тан-50-ге дейін
Марс 276 +25-тен-110-ға дейін
Юпитер 773 -138
Сатурн 1 417 -180
Уран 2 752 -190
Нептун 4 469 -220
VI.Сырғанау үйкеліс коэффициенті
Үйкелісетін денелер Үйкеліс коэффициенті
Ағаш мұз бетімен 0,0035
Болат мұз бетімен 0,015
Ағаш ағаш бетімен 0,07-0,50
Металл ағаш бетімен 0,1
Металл металл бетімен 0,15-0,20
VII. Физикалық шамалардың бірліктері
Шама Бірлік
Аталуы Белгіленуі Аталуы Белгіленуі
Ұзындық ℓ, S метр м
Ені b метр м
Биіктік (қалыңдығы) H,h ,d метр м
Радиус R,r метр м
Диаметр D,d метр м
Уақыт t,τ секунд с
Температура T, t Цельсий градус оС
Аудан S квадрат метр м2
Көлем (сыйымдылық) V куб метр м3
Жылдамдық υ секунд ішінде метр м/с
Орташа жылдамдық υ секунд ішінде метр м/с
Масса m килограмм кг
Тығыздық ρ килограмм бөлінген куб метрге кг/м3
Күш F ньютон Н
Салмақ P ньютон Н
Қысым p паскаль Па
Механикалық жұмыс A джоуль Дж
Қуат N ватт Вт
Күш моменті M ньютон∙ метр Н/м
Энергия E джоуль Дж
VIII.Күн, Жер, Ай туралы деректер
Күн радиусы 6,96 ∙108м
Күннің массасы 1,99∙1030 кг
Жердің орташа радиусы 6,37∙106 м
Жердің массасы 6∙1024 кг
Жерден Күнге дейінгі орта қашықтығы 1,2∙1011 м
Айдың радиусы 1,7∙106 м
Айдың массасы 7,35∙1022 кг
Айдан Жерге дейінгі орташа қашықтық 3,84∙108 м
Айдың Жерді айналу кезеңі 27тәулік 7сағат 43минут
Ай бетіндегі еркін түсу үдеуі 1,62∙c2
IX. 7сынып. Физика және астрономия. Формулалар кестесі
№ Физикалық шамалар Формула
1. Дененің ауданы S=ab,S=a2
2. Дененің көлемі V= abc,V=Sh
3. Орынауыстыру ℓ= υt
4. Жылдамдық υ=St,
5. Жол S=υ t
6. Масса m= ρV
7. Тығыздық ρ =m/V
8. Күш F=mg
9. Гук заңы F=kx
10 Серіппенің созылуы х=Ғk11 Серіппе қатаңдығы k =Ғх12 Теңәрекетті күш FR=F1+F2; FR=F2-F1
13 Ауырлық күші Fa =mg
14 Үйкеліс күші ,үйкеліс коэффиценті Fүйк = μN, μ =FүйкN15 Қысым р=FS16 Аудан, Kүш S=Ғр; F=pS
17 Сұйықтың қысымы р=gρh
18 Архимед күші FА =gρсVд
19 Механикалық жұмыс A=FS
20 Қуат N=At21 Кинетикалық энергия Ek =mυ2222 Потенциалдық энергия En =mqh
23 Серіппенің потенциалдық энергиясы E=kx2224 Механикалық энергияның сақталу заңы W=Eк +Ep =const
25 Күш моменті М=Ғd
26 ПӘК η =АпАт 100%
27 Бірқалыпты қозғалыс υорт υорт=lt; t= lυорт28 Қатынас ыдыстағы h1/h2 h1/h2= ρ2/ ρ 1
29 Механиканың алтын ережесі Ғ1/Ғ2= 𝓁1/ 𝓁2

Приложенные файлы


Добавить комментарий