Разработка урока по теме Сылгы

саха тыына, культурата, аан дойдуну ™йд__р философията" диэн Торут культура, саха тыла, история уонна биология предметтэрэ холбоон онорор уруоктарын бэлэмнээтилэр Амма улууЬун Аба5а нэЬилиэгин А.Е.Кралин аатынан Аба5а орто оскуолатын учууталлара:
Адамова Мария Ивановна - Торут культура учуутала
Белолюбская Надежда Никифоровна - саха тылын, литературатын учуутала.
Карманова Александра Никитична - история учуутала.
Оконешникова Матрена Константиновна - биология учуутала




































Уруок темата: Сылгы – саха тыына, культурата, тыла - аан дойдуну ™йд__р философията

Уруок тиибэ: саUа теманы _™рэтэр киирии уруок.
Уруок сыала: Сылгы саха норуотугар с_д_ суолтатын ™йд™™k_н.
Уруок соруктара:
Б™л™E_нэн _лэлээkин сатабылын сайыннарыы.
Элбэх матырыйаалтан чопчу информацияны булуу уонна туkаныы.
Саха омук буоларбытынан киэн туттуу, ™б_гэ саEаттан тиийэн кэлбит _т_™ _гэстэргэ ытыктабыллаах сыkыаннаkыыга иитии.
Туттуллар тэрил: ноутбук, проектор, интерактивнай дуоска, карточкалар.

Уруок хаамыыта

Тэрээkин чаас: (Алтыkыыга бэлэмнээkин).
- ^т_™ к_н_нэн. Хайа, оEолоор, туох сонуннааххыт?
- Мин эмиэ улахан сонунум суох.
- ОEолоор, биkиги ™б_гэлэрбититтэн тиийэн кэлбит ханнык _т_™ _гэkи билигин аEай тутуннубутуй? Былыр былыргыттан саха ыалдьыттыы кэллэEинэ маннык курдук кэпсэтэн саEалыыр эбит. Онтон ким оEото буоларын, кимтэн кииннээEин, туохтан тууралааEын, хантан айдарыылааEын чуолкайдаkаллара. Дьэ ол кэннэ, т™k™ да бастаан утаа «сонун суох» диэбиттэрин иkин дьиэ иkинээEи сонунтан саEалаан кэUээтэр кэUээн тимэхтэрэ с™лл™н, киэU куйаарга, дириU далайга тиийэ кэпсэтэллэрэ, иччилэргэ, айыыларга, т_U былыргы ™б_гэлэргэ тиийэ т_™kэн сэkэн-сэппэн б™E™т™ буолаллара.
БиЬиги эмиэ сайдам санаалаах саха ыччаттара буоларбыт быЬыытынан бу утуо угэстэн туора турбакка сэkэргэkиэEиU.
Биkиги оскуолабыт агрохайысхалаах, ол аата тыа сирин хаkаайыттарын уkуйан таkаарар сыаллаах-соруктаах оскуола буолар.
- Ол аата биkиги оскуолабыт туох _лэлээх, тугунан дьарыктанар дьону иитэн таkаарара буолуой? Биллэн туран тыа сиригэр араас идэ барыта баар.
- Оттон т_U былыргыттан саха т™р_т дьарыга тугуй? С_™k_, сылгы иитии.
- Эkигиттэн кимиэхэ с_™k_, сылгы баарый?
Ол аата оччоттон баччаEа диэри саха дьоно ынаEын, сылгытын туппутунан сылдьар эбит. БолEойуU эрэ, оEолоор, биkиги ™б_гэлэрбит _т_™ _гэстэрин, с_р_н дьарыктарын билигин да дьарык оUосто сылдьар эбиппит дии.
- Оттон, оEолоор, саха сылгыны ™р™ тутан с_г_р_йэр дуу, ынаEы дуу?
- Биkиги сылгыга с_г_р_йэр омук буоларбытын туох кэрэkэлиирий? Атын омук киkитэ тугу к™р™н сахалар сылгыны ™р™ туталлар эбит дии саныаEай? (Саха гиэрбэтэ – дьаралыга).
СонурEатыы
- К™р_U эрэ дуосканы. Бу туох ойуутай? (саха гиэрбэтэ - дьаралыга - 1 слайд).
- Дьаралык иkигэр туох ойууламмытый? (
·с салаалаах былааEы к_™рэччи туппут аттаах киkи ойууламмыт).
- Дьаралык диэн туох суолталааEа буолуой? (Бу биkиги республикабыт саамай с_р_н бэлиэтэ буолар).
- ОEолоор, дуосканы к™р_U эрэ. Кырдьык да сылгы ™йд™б_лэ саха олоEун бары араUатыгар ™т™н киирбит эбит дии (2 слайд).













Проблемнай ситуацияны _™скэтии.
- Дьэ эрэ, сылгы туох суолталаах буолан биkиги саамай с_р_н бэлиэбитигэр ойууламмыта уонна олохпут бары араUатыгар барытыгар ™т™н киирбитэ буолуой? Туох эрэ ураты, с_д_, дириUтэн силистээх суолталаах буолан сылгы ойууланнаEа дии. Ким этиэ этэй? БилэEит дуу?
ОEолор хоруйдарын истии.
Оччотугар туран биkиги бу уруокка бэйэбит иннибитигэр туох сыалы, соругу туруорунуохпутун с™б_й?
Бу ыйытыыга хоруйу булар уустук соEус буолуохтаах. Ол иkин билигин _с б™л™E_нэн арахсан сахалар хаkааUUыттан сылгылаахтарын, Сахалар тоEо Дь™k™г™й Айыыга с_г_р_йэллэрин, уонна сылгыга с_г_р_й__б_т тылга хайдах быkыылаахтык к™ст™р_н, тоEо саха сылгыта т™г_р_к сыл сыkыыга сылдьарын чинчийэн быkаарарга холонуохтаахпыт.
·™рэнээччилэр т_™рт б™л™хх™ арахсан _лэлииллэр(историктар, тылы чинчийээччилэр, итэEэли чинчийээччилэр (т™р_т культура), биологтар).Чинчийиигэ бэриллэр 15 м_н__тэ. Бу кэм иkигэр эkиги с™пт™™х матырыйаалы туkанан кылаас иннигэр тахсан иkитиннэрии оUорорго бэлэмнэниэхтээххит. Атыттар ол кэмUэ болEойон истэн олороEут уонна кэпсээччилэр темаларынан тугу эмэ билэр буоллаххытына эбии этэн, ситэрэн биэриэххитин с™п. Бары кэпсээн б_пп_кк_т кэннэ _™рэппит темаEытынан бэйэ бэйэEитигэр ыйытыы бэрсэEит, онно хоруйдуохтааххыт.
Б™л™E_нэн _лэ.

·лэбитин саEалыыбыт. Айымньылаах уонна таkаарыылаах _лэни баEарабын.
(Бу кэмUэ видеоклип барар). К_нд_ учууталлар уонна ыалдьыттар. Эkиги эмиэ таах олоруохтааEар биkиги _лэбитигэр кыттыkыU. Бу кыптыый уонна ватман биэрэбит. Манна аты уруkуйдаан баран кырыйаEыт уонна ат, сылгы саха норуотугар суолтатын суруйан биэриU.

·лэлээн б_тт_б_т. Уруучукаларбытын туора уурабыт уонна бэйэ-бэйэбитин чуумпуран олорон истэбит. Иkитиннэрии уkаабыта 3 м_н__тэ буолуохтаах.

·лэлэри к™м_скээkин, иkитиннэрии оUоруу.
Бастакынан ыUырабыт историктары (Сэргэни кырыйаллар уонна ол иkигэр булбут информацияларын суруйаллар).
Сэргэ иЬигэр мэнэ таастарга уруЬуйдаммыт хартыына уонна "Шишкино" диэн суруктаах. Курыканнар биЬиги торуттэрбит VI-X уйэлэргэ олорбуттара. Государстволара Ил дэнэр. Сылгыга сугуруйэллэрэ. XIII уйэ5э хоту коспуттэрэ (билинни Саха сирин территориятыгар). Бу коЬоллоругэр сылгыларын илдьэ барбыттара. Баран иЬэн хайа5а уруЬуйдары онорбуттара. Олортон биирдэстэрэ Саха сирин дьаралыгар киирэ сылдьар. Онон обугэлэрбит былыр былыргыттан сылгы баайдаахтара, сылгыга сугуруйэллэрэ уонна сылгылаах буолан бу сири булан норуот быЬыытынан чэчирии сайдыбыттара. Онон Сылгы - саха тыына буолар. Оттон сэргэ5э сылгы баайыллар ытык итэ5эл маспыт буолар. Обугэлэрбит эмиэ со5уруу олоро сылдьыбыт сирдэриттэн илдьэ кэлбит культуралара буолар.
С™п, кырдьык да, Дь™k™г™й Айыыга с_г_р_йэр, сылгы куттаах сахалар сэргэни – ытык итэEэл маспытын ™б_гэлэрбит ™б_гэлэрэ сылаас дойдуга олоро сылдьыбыт сирдэриттэн илдьэ кэлбиттэр эбит.
Аны Дь™k™г™й Айыыга итэEэл т™рд_н т_™рб_т т™р_т культурабытын чинчийээччилэри истиэEин.
Бу болох чороон уонна кытыйа кырыйбыттар. Ол кэннэ маннык диэн сэЬэргииллэр: ДьоЬогой Айыыга сугуруйуу куннэ сугуруйуу биир корунэ буолар, сылгы айыы дьонун тордо. Сахалар тылынан уус-уран айымньыларыгар Урун Айыы Тойон орто дойдуга аан бастаан сылгыны туЬэрбит, онтон сылгыттан киЬиэхэ майгынныыр харамай торообут диэн кэпсэнэр. Эллэй Боотур туЬунан кэпсээннэ Эллэй Боотур билинни саха сирин территориятын буларыгар уу аннынан урун сылгы кулугэ сирдэ
эн а5албыт диэн кэпсэнэр. Онон саха саха буолан чэчирээн тахсарыгар сылгы оруола судутун обугэлэрбит бэлиэтииллэр эбит. Ол иЬин да5аны самаан сайынна саха дьоно ДьоЬогой Айыыга анаан ыЬыах ыЬаллар. ЫЬыахха туттар тэриллэрбит эмиэ бары сылгыны кытта ситимнээхтэр: Сэргэ, Кымыстаах чороон, салама, Айыы ойуунун танаЬа, дэйбиир, сиэл, битииЬиттэр уо.д.а. Онтон сахалыы иьити-хомуоьу, туттар тэрили, олорор дьиэни, куруону-хаЬааны онорбут, бастакынан ыЬыах ыспыт киЬинэн Эллэй Боотур буолар.
Бэрт, маладьыастар. ЧорооUUо кымыс кутабыт уонна алгыс этэрбитигэр _рд_к_ айыыларбытын айах тутар биир маанылаах, улахан суолталаах тэрилбит буолар.
Аны тылбытыгар сылгыга итэEэлбит хайдах киирэ сылдьар эбитий?
Бу болох оЬуордаах-мандардаах кычым онорбуттар. Сылгыга сугуруйуу бэлиэтэ саха тылынан уус-уран айымньытын бары корунэр диринник отон киирэ сылдьар. Ылан коруо5ун олонхону. Манна сурун геройу кытта, хайаан да кини миинэр минэтэ ааттанар. Урумэччи манан аттаах Урун Уолан. КыргыЬыыга миинэр кыЬыл буулуур аттаах Кыыс Ньургун, Дьулусханнаах Дьулуо ма5ан халлаан Дьураатыгар тура торуобут Дьулусхан субуйа суурук Дьураа хара аттаах Дьулуруйар Ньургун Боотур. Анардас бу да5аны ат саха5а суду суолтатын кэрэЬэлиир. Ат - бухатыыр утуо до5оро, миинэр минэтэ, олор-хаалар куннэ урун тыынын оруЬуйээччитэ кини. Олонхоттон са5алаан ос хоЬоонноругар, таабырыннарга тиийэ сылгы темата киэнник арыллар, туттуллар. Саха миинэр минэтин туЬунан ырыа гынан ыллыыр, хоЬоон онорон хоЬуйар.
БутэЬигэр бу болох "Кулунчук" диэн Биир дойдулаахтарын Калистрат Еремеев тылларыгар суруллубут ырыаны ыллаан уруогу сэргэхситтилэр.
С_рдээх _ч_гэй интэриэkинэй кэпсээни иkиттибит. Кычым оkуорун-дьарEаатын ис номоEор саха аан дойдуну анаарыыта ойуулана сылдьар.б
Аны саха сылгытын уратытын _™рэппит-чинчийбит биологтары ыUырабыт
Саха, сылгыта барыта 5 типкэ арахсар: Олохтоох сылгы, ДьааUы сылгыта, Халыма сылгыта, Б™д™Uс
·т_лл
·б_т сылгы уонна Мэгэдьэк сылгыта. Мантан саамай б™д™Uн™р™ Мэгэдьэк сылгыта кини ыйааkына 500 киилэEэ тиийэр. Биkиги улууспутугар олохтоох уонна б™д™Uс
·т_лл
·б_т сылгы боруодалара бааллар. Аны сылгыны тас к™р
·U_н экстерьер диэн ааттыыллар. Сылгы кыkыны туорууругар кини этин оUоkуута к™м™л™k™р онно киирэр: 1. Т
·_т
·н оUоkуутунан сылгы куобахха майгынныыр. Ол аата т
·
·т_н иkэ к™Uд™й, салгыннаах - салгын тымныыны киллэрбэт, маны биkиги микроскобунан к™рд
·б_т уонна хаартыскаEа т
·kэрдибит ону дуоскаEа к™р™E
·т. 2.Этин сыата к
·k
·н халыUыыр 2-3 тарбах буолар - сыа итиини тутар. Ис сыатын хаkа диэн ааттыыллар.3. Хаанын эргиирэ, вещество атастаkыга кыkын т
·гээтиир, ол этин температуратын эмиэ таkаарар. 4. Этин уопсай сабардама кыччыыр. Сылгы хаkан аkыырын тебеневка диэн ааттыыллар.
Биологтар маладьыастар. Олус интэриэЬинэй иЬитиннэрии буолла. Кырдьык да саха сылгыта сылгыттан эрэ тулуурдаах, ураты боруода эбитин итэ5эйдибит. Саха сылгыта барыта туЬалаах. Ол курдук идэЬэлэннэххэ олус минньигэс ас буолар: хаЬата, хаттата, этэ, хаана - быЬатын аа5ан сиппэккин. Биологтар саха киЬитин сиэринэн минньигэс астарын кытыйа5а толору укпуттарын эмиэ сэргэбит тордугэр ылан ууран кэбиЬиэ5ин.
Б™л™хт™р_нэн _лэ т_м_гэ дуоскаEа к™ст__тэ.
- ОEолоор, дуосканы к™р_U эрэ. Сэргэбит баар. Кымыстаах чорооммут, толору астаах кытыйабыт баар. кычыммыт кытта баар. Туохпут тиийбэтий? Саамай кылаабынайбыт, Дь™k™г™й оEото суох дии. Ытыктабыллаах ыалдьыттарбытын ыUырабыт. Ыалдьыттарбыт ыраах сиртэн атынан айаннаан кэлэн, саха сиэринэн, саха ыалдьытымсах омук буоларын к™рд™р™р ытык сэргэбитигэр миинэр минэлэрин баайдылар. Ол кэннэ манныгы сэЬэргээтилэр: Сылгы - саха киЬитэ сугуруйэр кыыла. Саха ДьоЬогой танаралаах. Саха оло5о сылгыны кытта ыкса ситимнээх. ЫЬыах, сэргэ, ас-уол, танас-сап - барыта сылгыны кытта сибээстээх. Угус угэстэр, сиэр-туом эмиэ сылгыны кытта ситимнэнэн ыытыллар. Ону таЬынан сылгы - миинэр минэ, колунэр коло, до5ор. Сылгыны кытта сахалар ыЬыа5ы, ат сууруутун сибээстиибит. Сылгы сыЬыыга сылдьар суоЬу. КыЬын хаары хаЬан аЬыыр, сурдээх тулуурдаах кыыл. ДьоЬогой о5ото - сылгы - саха ытык кыыла. Сылгыга сыЬыаннаах элбэх сиэр-туом баар: кыйдааЬын туома, ыЬыах - сылгыга сугуруйуу бэлиэтэ. Итэ5элгэ: Сылгы кутуругуттан дэйбиир онороллор. Дэйбиири аан аттыгар ыйыыллар - дьиэ5э куЬа5ан тыыны киллэрбэт, ураанхай саханы арчылыыр, араначчылыыр. Алгыс этэргэ сылгы сиэли уокка кээЬэллэр - сыт таЬаараллар. Бу сыты урдуку айыылар сурдээ5ин собулуур буоланнар, алгысчыты бол5он истэллэр, оччотугар ба5арбыт ба5абыт, санаабыт санаабыт, кордоЬор кордоЬуубут туолуо диэн бук эрэнэллэрэ. "Саха оЬо5ун иннигэр олордо да - олонхоЬут, о5уЬун мииннэ да - ырыаЬыт" диэн мээнэ5э этиллибэт. Саха сылгытын ырыа5а ыпсарар, хоЬоонно, олонхотугар холбуур - быЬата барытыгар сылгытыгар сугуруйэрин кордорор-биллэрэр.
(Истии, ыйытыы биэрии, ырытыkыы, ситэрсии да буолуон с™п. Символларын сыkыаран т_k_лгэ ойуутун оUорон таkаарыахтаахтар).
- ДириU билиилээх ыалдьыттарбытыгар интэриэkинэй кэпсээннэрин иkин махтанабыт.
- ОEолоор, дуоскабытын к™р_U эрэ. Ойуубут туохха майгыннаата. (Ыkыах т_k_лгэтигэр).
Ыkыах диэн сахаларга туох суолталаах бырааkынньыгый?

·лэлэрбит т_м_ктэрин т_мэн уруокпут с_р_н ™йд™б_л_н оUорон таkаарыаEыU эрэ.
- ОEолор, ол аата сылгыта, Дь™k™г™й Айыыта суох саха баар буолуо этэ дуо? Сылгы Саха туга диэххэ с™б_й? (Тыына).
- Сылгыга итэEэлбит, с_г_р_йэрбит к_ннээEи олохпутугар, туттар тэрилбитигэр к™ст™р эбит дуо?
- ИтэEэли, туттар тэрили ким айбытый? Киkи.
- Киkи бэйэтин туkатыгар айбыта, туппута, оUорбута туох дэнэрий? (Культура).
- Оччотугар Сылгы саха туга буолан тахсарый? (культурата).
- ОлоUхобут, _k_йээннэрбит, итэEэлбит этэринэн урааUхай саха бу орто дойдуга кимтэн кииннэнэн, хантан хааннанан т™р™™н-_™скээн олохсуйбут эбитий? (Дь™k™г™й айыыттан).
- Ол аата саха аан дойдуну туох н™U_™ ™йд__р, анаарар эбитий? (Дь™k™г™й Айыы).
Оччотугар Сылгы саха туга эбитий? (аан дойдуну ™йд__р философията).
Оччотугар уруокпут аата туох диэн буолан тахсарый?
Сылгы – саха (историктар, биологтар тумуктэрэ) тыына, (торут культуралар болохторун тумугэ) культурата, (тыллар, ыалдьыттар тумуктэрэ) аан дойдуну ™йд__р философията.
Уруокка ылбыт билиини чиUэтии.
- ОEолоор, эkиги бэйэ бэйэEитигэр ыйытыы бэлэмнээбит буолуохтааххыт. Билигин, дьэ, бэйэ-бэйэEитин тургутуkун эрэ. Ким саUа билиини элбэEи иUэриммит эбитий?
(Ыйытыы бэрсэллэр).
Аны билигин дуосканы бол5ойобут. ЭЬиги сылгы туЬунан бугунну уруоктан да5аны, эрдэтээнни билиигитин да5аны тургутан короору оонньуу ыытабыт. Ким элбэ5и хоруйдаабыт, ол кыайыылаах (Презентация).
Т_м_к.
- Т™k™ интэриэkинэй уруок буолла дии саныыгытый? Туох эмэ саUаны биллигит дуо? Бу ылбыт билиигитин кэлин олоххутугар туkаныаххытын с™п дуо? Хаkан, ханнык т_гэUUэ туkаныа этигитий?
- Бу уруокка биkиги ханнык ыйытыыга хоруйдуохтаах этибитий? Сылгы туkунан барытын биллибит дии санаатыгыт дуо?
Суох, оEолор, сылгы туkунан кэпсэтэн истэх аайы саUаттан саUа ™сс™ да арыллан иkэр, б_тэр уkуга к™ст_бэт. Чэ, холобура, саха сылгыта тоEо кыkын тоUмотуй? Убаkа этин тоEо сиикэйдии сиибитий? Кымыс туох туkалааEый? ТоEо тымырдайы т™б™б_т_гэр бааннахпытына т™б™б_т ыарыыта ааkарый? уо.д.а.
Онон, оEолоор, сылгы саха норуотун биир ураты суолталаах баайа буолар эбит. Сылгыны _™рэтиU-чинчийиU, сылгыны ытыктаан, Дь™k™г™й Айыыга с_г_р_й_U уонна саха буоларгытынан ™р__ киэн туттуU диэн ыUырабын.
Сылгыга аналлаах алгыс ааEыы (Презентация). Махтаныы. Быраkаайдаkыы.












Сыkыарыы












































ИтэEэл т™рд_н чинчийээччилэргэ ыйынньык.

А3-нэн чороон уонна кытыйа кырыйыы.
Онно суруйабыт:
- Дь™k™г™й Тойон к_UUэ с_г_р_й__ биир к™р_Uэ буоларын, сылгы – айыы дьонун т™рд™ буоларын;
- Сахалар – к_н улууkун дьонобут дэнэрбит т™рд_н;
- Дь™k™г™йд™р аналларын;
- Сылгы саханы олохтооччу буоларын (Эллэй Боотур, туттар тэрилгэ сылгыга с_г_р_й__ к™ст__лэрэ).
ЧорооUUут, кытыйаEыт суолтата.
Т_м_к: Сылгы – Саха культурата.
Кылаас иннигэр тахсан иkитиннэрии оUорорго бэлэмнэнии.
Иkитиннэрии оUоруу.

Историяны чинчийээччилэргэ ыйынньык – сахалар торуттэрин чуолкайдыыр кинигэлэр бэриллэллэр.

О5олор А3 илиистэриттэн сэргэ кырыйаллар уонна кердеен булбут информацияларын сэргэ5э оЬуор быЬыылаан суруйаллар: Теруттэрбит курыканнар XII-XIII уйэлэргэ хоту кеспуттэр. КеЬен кэлбит бэлиэлэрин Лена ерус баЬыгар Шишкино дэриэбинэ аттыттан булбуттар. Саха сирин гербэтигэр киирбит аттаах киЬи ойуута онно кестубут. Сылгылаах буолан, кеЬен иЬэр дьон астаах, сылаас танастаах эбиттэр, тыыннаах хаалбыттар. Онон сылгы – саха тыына диирбит оруннаах.

наука


Сиэр-майгы

Олох-дьаkах


·лэ-хамнас

ИтэEэл

искусство

тыл

Сылгы

Экономика

Археология

Музыковедение

Исто
-рия

Yлэ

Этика

Культурология

Медицина

Сылгы

Информатика

Философия

Ветеринария

Эстетика

Агрономия

Информатика

Социология

Этнография




Приложенные файлы


Добавить комментарий